In an era where traditional penal systems face manifest failures in offender rehabilitation, Islamic jurisprudence, with its rich treasury of educational doctrines, offers a novel perspective for transforming correctional methods. This research proceeds with the aim of discovering and elucidating "non-penal educational strategies" across the three domains of cognition, inclination, and behavior, as an Islamic response to this contemporary need. In the cognitive domain, strategies such as inviting rational thought, eschatological reflection, and admonition are examined as tools for reconstructing offenders' worldviews. In the affective domain, the cultivation of faith, repentance, warning and glad tidings, and non-penal reward and punishment are analyzed as internal motivators for attitudinal change. Finally, in the behavioral domain, the influence of moral exemplars and character development is emphasized as cornerstones of practical transformation. This descriptive-analytical research benefits from findings in educational sciences and psychology, particularly within the fields of behaviorism, cognitive therapy, and motivational psychology. By combining and synthesizing these resources, non-penal educational components are extracted and analyzed across the three cognitive, affective, and behavioral domains. The findings indicate that these strategies can serve as an efficient alternative to punitive methods, laying the groundwork for a profound transformation in the behavior and attitudes of offenders.
Title :بازپروری دگرگونساز: الگوی نوین تربیت غیرکیفری در حقوق اسلامی
Abstract:
در عصری که نظامهای کیفری سنتی در بازپروری مجرمان با ناکامیهای آشکار روبهرو شدهاند، فقه اسلامی با گنجینهای از آموزههای تربیتی، چشماندازی نوین برای تحول در شیوههای اصلاحی ارائه میدهد. این پژوهش، با هدف کشف و تبیین «راهبردهای تربیتی غیرکیفری» در سه ساحت شناختی، گرایشی و رفتاری، بهمثابه پاسخی اسلامی به این نیاز معاصر، پیش میرود. در ساحت شناختی، راهبردهایی چون دعوت به تعقل، آخرتاندیشی و عبرتآموزی، بهمثابه ابزارهایی برای بازسازی جهانبینی مجرمان، بررسی میشوند. در عرصۀ گرایشی، پرورش ایمان، توبه، انذار و تبشیر، و پاداش و تنبیه غیرکیفری، بهعنوان محرکهای درونی برای تغییر نگرشها، تحلیل میگردند. و در حوزۀ رفتاری، تأثیر الگوهای اخلاقی و شخصیتسازی، بهعنوان سنگبناهای تحول عملی، مورد تأکید قرار میگیرد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، از یافتههای علوم تربیتی و روانشناسی، بهویژه در حوزههای رفتارگرایی، شناختدرمانی و روانشناسی انگیزشی بهره میبرد. با ترکیب و تلفیق این منابع، مؤلفههای تربیتی غیرکیفری در سه حوزۀ شناختی، گرایشی و رفتاری استخراج و تحلیل میشوند. یافتهها نشان میدهند که این راهبردها، میتوانند بهعنوان جایگزینی کارآمد برای روشهای کیفری، زمینهساز تحولی عمیق در رفتار و نگرش بزهکاران باشند.
خسروشاهی، قدرتالله و جوادی حسینآبادی، حسین (1395). تحلیل رابطۀ مؤلفههای هویت دینی و پیشگیری از جرم. پژوهش حقوق کیفری، 5 (17)، 91ـ125.
دهخدا، علیاکبر (۱۳۷۷). لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
دیناروند، حسین (1392). مکاتب فلسفی و نظریههای تعلیم و تربیت. تهران: دانشپرور.
رابرتسون، دیوید (۱۳۷۵). المستفاد من قصص القرآن للدعوة و الدعاة. بیروت: مؤسسۀ الرسالۀ.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). المفردات الفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان داودی. بیروت: دارالعلم.
رحمانی، محمدجواد (1394). روششناسی آیات انذار و تبشیر. رسالۀ دکتری علوم قرآن و فقه. قم: دانشگاه معارف.
زارع مهدوی، قادر و افراسیابی، علی (1398). تحلیل مدلها و گونههای پیشگیری از جرم بر مبنای فلسفۀ سیاسی هابز و روسو. آموزههای حقوقی، 14، 214ـ189.
زارعی، آذر و گلی، مهرناز (1394). بررسی نقش ایمان در سلامت روان. در: همایش بینالمللی روانشناسی و فرهنگ زندگی.
شافعی، محمد بن ادریس (1408ق). مسند الامام محمد بن ادریس الشافعی. تهران: دار البشائر الاسلامیه.
شمس ناتری، محمدابراهیم و مصطفیپور، مسعود (1396). تلاقی اندیشههای جرمشناختی «بازپروری» و «ناتوانسازی» در قانون مجازات اسلامی. پژوهشنامه حقوق کیفری، 1(15)، 111ـ134.
صادقزاده، علیرضا (1391). رویکردی تربیتی به آیات انذار و تبشیر. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت، 20(14)، 7ـ21.
صدرفر، نبیالله و موسوی، سیدابوالقاسم (1392). راهبردهای تربیتی از دیدگاه قرآن. اخلاق وحیانی، 3(1)،121ـ161.
صدری افشار، غلامحسین ( ۱۳۸۱). فرهنگ معاصر فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
صدوق، محمد بن علی (1381). الخصال. تهران: کتابچی.
ضرابی، عبدالرضا (1401). بررسی و تحلیل دیدگاه علامه مصباح یزدی در زمینۀ تربیت. اسلام و پژوهشهای تربیتی، 14(1)، 45ـ56.
طباره، عفیف عبدالفتاح (بی تا). مع الانبیاء فی القرآن الکریم. بیروت: دارالعلم للملایین.
غفاری المشیری، عیسی و همکاران (۱۴۰۱). پیشگیری غیرکیفری از جرم در آموزههای اسلامی با تأکید بر صحیفه سجادیه. مطالعات پیشگیری از جرم، 17(62)، ۴۹–۶۶.
غلامی، حسین (1382). عدالت ترمیمی؛ اصول و روشها. دانش انتظامی، 5(4)، 33ـ55.
فخلعی، محمدتقی و همکاران (۱۴۰۲). درآمدی بر پیشگیری از جرم از نگاه امام علی(ع). پژوهش دینی، ۴۶، 109ـ133.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۹ق). العین. تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی. چ دوم. تهران: هجرت.
قائمیمقدم، محمدرضا (1382). روش الگویى در تربیت اسلامى. معرفت، 69، 15ـ30.
کریمپور آلهاشم، سیدمحمدتقی و نوری سوا، احمد (1402). بازپروری بزهکاران در پرتو تعامل جرمشناسی و آئین دادرسی کیفری. پژوهش ملل، 95، 7ـ34.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). اصول الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کوهرنگیها، امیر (1392). جایگاه اصلاح و بازپروری مجرمان و دارندگان حالت خطرناک در سیاست جنایی ایران. پایاننامه کارشناسی ارشد گروه حقوق. کاشان: دانشکده حقوق، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
متقی هندی، علی بن حسامالدین (1409ق). کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال. بیروت: مؤسسۀ الرسالۀ.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مسلم بن حجاج قشیری، ابوالحسین (1399). صحیح مسلم. ترجمۀ خالد ایوبینیا. تصحیح حسین رستمی. تهران: حسینی اصل.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۲). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
مقدم، محمدجواد (1403). مبانی و شیوههای اصلاح مجرمان از منظر فقه و حقوق. مشهد: ارسطو.
نوروزی، فاطمه (1403). تعلیم و تربیت اسلامی از دیدگاه امام محمد غزالی. در: مجموعه مقالات سومین کنفرانس بین المللی مطالعات مدیریت، فرهنگ و هنر.
یاراحمدی، حسین و حاجیان، نازنین (1402). نگاهی به تفاوتهای اعلامیه جهانی حقوق بشر با نظام حقوقی اسلام. قانون یار، 7(26)، 139-156.
یونسی، حمیدرضا و دیالمه، نیکو (1396). انذار از روش تا اصل تربیتی. پژوهشنامه قرآن و حدیث، 21، 108ـ120.
References:
Chen, X. (2023). A Study of Using Reward and Punishment in the Education of School-Aged Children—Based on Behaviorism Theory Operant Conditioning. Journal of Education, Humanities and Social Sciences, 10, 86–90.
Crum, J. E. (2019). A clinical strategy to strengthen the connection between cognition, emotion, and behavior: From philosophical principles to psychotherapy practice. Journal of Rational-Emotive & Cognitive-Behavior Therapy, 37(3), 241–250.
Davis, E. B., Day, J. M., Lindia, P. A., & Lemke, A. W. (2022). Religious/Spiritual Development and Positive Psychology: Toward an Integrative Theory. In E. B. Davis, E. L. Worthington, Jr., & S. A. Schnitker (Eds.), Handbook of Positive Psychology, Religion, and Spirituality (pp. 279–295).
Escrig-Espuig, J. M., Martí-Vilar, M., & González-Sala, F. (2023). Criminal thinking: Exploring its relationship with prosocial behavior, emotional intelligence, and cultural dimensions. Anuario de Psicología Jurídica, 33(1), 9–15.
Jang, S. J., & Johnson, B. R. (2023). The role of religion in offender rehabilitation and prisoner well-being. Open Access Government.
Manik, S., Sembiring, M., Padang, I., & Manurung, L. W. (2022). Theory of Bandura’s Social Learning in The Process Of Teaching at SMA Methodist Berastagi Kabupaten Karo. Jurnal Visi Pengabdian Kepada Masyarakat.
Maslow, A. H. (1943). A Theory of Human Motivation. Psychological Review, 50(4), 370–396.
Mullan, C., Johnson, D., & Tomlinson, J. (2018). Personality disordered offenders’ experiences of completing social skills treatment. Journal of Criminological Research, Policy and Practice, 4(3), 174–185.
Rassool, G. H., & Khan, W. (2023). Hope in Islāmic psychotherapy. Journal of Spirituality in Mental Health.
Ryan, R. M. , & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective: Definitions, theory, practices, and future directions. Contemporary Educational Psychology.
Whitefield, E. (2003). The effects of cognitive distortions in sex offenders and non-sex offenders with mild learning disabilities (Doctoral dissertation). University of Abertay Dundee, Dundee, Scotland, United Kingdom.
Moghaddam, Mohamadjavad, Hoseini, Seyed ebrahim, Mohammadi Karaji, Reza. (2026) Transformative Rehabilitation: A Novel Model of Non-Penal Education in Islamic Law. Islam va Pazhuheshhaye Tarbiyati, 18(1), 103-122 https://doi.org/10.22034/eslampajoheshha.2025.5001310.
Mohamadjavad Moghaddam; Seyed ebrahim Hoseini; Reza Mohammadi Karaji."Transformative Rehabilitation: A Novel Model of Non-Penal Education in Islamic Law". Islam va Pazhuheshhaye Tarbiyati, 18, 1, 2026, 103-122
Moghaddam, M, Hoseini, S, Mohammadi Karaji, R.(2026) 'Transformative Rehabilitation: A Novel Model of Non-Penal Education in Islamic Law', Islam va Pazhuheshhaye Tarbiyati, 18(1), pp. 103-122
Moghaddam, M, Hoseini, S, Mohammadi Karaji, R. Transformative Rehabilitation: A Novel Model of Non-Penal Education in Islamic Law. Islam va Pazhuheshhaye Tarbiyati, 2026; 18(1): 103-122