اسلام و پژوهش‌های تربیتی

مقدمه
دستگاه تعلیم و تربیت، به‌عنوان عظیم‌ترین نهاد فرهنگی، آموزشی و تربیتی کشور، رسالت تربیت و بالندگی نسل آینده را بر عهده دارد. ازجملۀ این رسالت، تربیت نسل جوان و تراز انقلاب اسلامی می‌باشد. هدف غایی نظام‌های آموزشی، فراهم آوردن زمینۀ شناسایی، رشد و شکوفایی استعدادها و تعلیم و تربیت افراد به جهت تعالی می‌باشد (گلزار و غلامی، 1403). تربیت، به‌عنوان یکی از شروط لازم برای رسیدن به کمال، دارای ابعاد مختلفی ازجمله، اخلاقی، اجتماعی، شناختی و... است و به‌عنوان یک وظیفۀ همگانی در جامعه تعریف می‌شود که نهادهای اجتماعی ازجمله خانواده و مدرسه، از نهادهای مؤثر در این زمینه می‌باشد (البرزی و همکاران، 1402). به‌عبارتی این وظیفه محدود به مدرسه نیست و از طرفی عملکرد مدرسه فقط به این عامل خلاصه نمی‌شود که صرفاً افراد هوشمندی را پرورش دهد که بتوانند در رقابت‌های دنیای امروز، از یکدیگر پیشی بگیرند، بلکه انتظار می‌رود دانش‌آموزان را به‌گونه‌ای تربیت کند که قدرت تشخیص درست از نادرست در مواجهات اخلاقی مختلف در زندگی را داشته باشند (بابائی، 1402). از نظر افلاطون، تربیت تلاش اخلاقی پیوسته انسان از ابتدا تا انتهای عمر به هدف عضوی کامل و مفید برای جامعه بودن است، که در هیچ مقامی چه فرمانروایی، چه فرمانبرداری از مسیر عدالت بیرون نرود. پس هر حالتی در سال‌های کودکی در روح راه پیدا کند و در آن جایگزین شود روح به علت عادتی که به آن حالت پیدا می‌کند و در آن ریشه می‌دواند. پس تربیت چنان پرورشی است که مردان قابل و عادل بار آورد (خجسته‌مهر و همکاران، 1402). شهید مطهری در تعریف «تربیت» می‌فرمایند: «تربیت یعنی پرورش دادن، استعدادهای بالقوه را به فعلیت رساندن. ازاين‌رو تربیت فقط برای جانداران، یعنی گیاهان، حیوان و انسان مطرح است و اگر برای غیرجاندار به کار ببریم، مجازاً به کار برده‌ایم، نه اینکه آن شيء را به مفهوم واقعی پرورش داده باشیم (مطهری، 1389، ص35).
به‌منظور انجام تربیت صحیح، لازم است بدانیم انسان، همانند سایر موجودات، دارای خلقتی تدریجی و دارای سرآمدی مشخص است. دوره‌های زندگی انسان به روش‌هاي مختلفی قابل احصا می‌باشد. این دوره‌ها در بخشی از دعای عرفه، به شکل زیر آمده‌اند: 1. مرحلۀ شيء مذکور نبودن؛ 2. مرحلۀ پیش از تولد؛ 3. مرحلۀ جنیني؛ 4. مرحلۀ طفولیت و کفالت؛ 5. مرحلۀ به نطق درآمدن به وسیلۀ کلام؛ 6. مرحلۀ اکمال فطرت؛ 7. مرحلۀ اکمال و اتمام نعمت. بر اساس همین مراحل، دوره‌های زندگی انسان دارای سه مقطع تبیین می‌شود. 1. مقطع اول. انسان هیچ اختیاری در هیچ حالتی ندارد. 2. مقطع دوم. انسان دارای نوعی اختیار است، ولی به سرپرست و تکفل نیاز دارد. 3. مقطع سوم. دوره‌هایی که بر اساس توان و اختیار فرد شکل می‌گیرد که اعمال مساعدت، کمک و یاری دیگران، متناسب با اقتضائات هر دوره باید اتفاق بیفتد (اخوت، 1393).
قرآن که اصلی‌ترین منبع اسلامی و کتاب هدایت و تربیت است، همه آیات آن ابتدا تا انتها تربیتی است و با این حال، برخی آیات با وضوح بیشتری دلالت بر این امر دارند (بناری، 1397). ازاین‌رو انسان‌ها از گذشته تا کنون به روش‌های مختلفی برای بهره‌مندی از قرآن تلاش کرده‌اند، روش‌های آموزش قرآن به کودکان طیف وسیعی را شامل می‌شود که از رویکردهای سنتی تا راهبردهای نوین تربیتی را دربر می‌گیرد. در سطح اولیه، روش‌هایی مانند حفظ و قرائت آیات کوتاه، با بهره‌گیری از تکنیک‌های تعاملی چون تلاقی (گوش دادن و تکرار) و تسمیع (تصحیح توسط مربی) مورد توجه قرار گرفتند که به تقویت حافظه، تمرکز و نهادینه‌سازی عادت به تلاوت در کودکان کمک می‌کند (Nurhayati et al, 2025). در مراحل بعدی فراتر از مهارت‌های روخوانی، برای درونی‌سازی ارزش‌های اخلاقی، از ابزار داستان‌گویی و بیان قصص قرآنی بهره گرفته شده است تا مفاهیمی چون صداقت، صبر، همدلی و عدالت در ذهن کودکان، به‌ویژه در سنین اولیه رشدی، تثبیت گردد (Fakhriyah & Rosi, 2025). در دوران معاصر نیز، در رویکردهای مختلف رجوع به قرآن، به بهره‌گیری از ابزارهای نوین مانند اپلیکیشن‌های دیجیتال و بازی‌های تعاملی به‌منظور تسهیل فرایند یادگیری رجوع شده است (kusainun, 2024).
در مجموع، پژوهشگران تلاش کرده‌اند با تلفیق روش‌های متنوع که بر اصل انعطاف‌پذیری و تناسب با سن استوار است، فراتر از حفظ و روخوانی قرآن، با بهره‌مندی از آیات قرآن به تکوین یک شخصیت متعادل با ابعاد معنوی، اخلاقی و اجتماعی و درواقع تربیت انسان کمک کنند (وفانیا، 1403). با وجود تلاش‌های ارزشمند صورت‌گرفته، جای خالی بهره‌مندی از انس با قرآن و فهم پیام انتقالی از سوره‌ها متناسب با سن و دوره رشدی کودکان در جهت ارتقای مؤلفه‌های روان‌شناختی ویژه‌ای مانند مهارت‌های اجتماعی کودکان که از مسئلۀ اولیای تعلیم و تربیت است مشاهده می‌شود؛ چراکه از میان پژوهش‌های حوزۀ روان‌شناختی نیز، به استناد سخن معلمان و مربیان، توجه به راهبردهای ارتقای وجودی ازجمله ارتقای مهارت اجتماعی بسیار حائز اهمیت است (اسمعیلی گوجار و پورروستائی اردکانی، 1398) و این اهمیت برای دانش‌آموزان پایۀ اول ابتدايی به دلیل انتقال از محیط خانوادگی به مدرسه دو چندان احساس می‌شود؛ زیرا کودکان برای سازگاری و برقراری روابط جدید، به مهارت‌های اجتماعی پایه نیازمندند. فقدان این مهارت‌ها می‌تواند منجر به انزوای اجتماعی، کاهش اعتماد به نفس و تعارضات بین‌فردی شود (ناظمی و همکاران، 1403).
ازاین‌رو در پژوهش حاضر در میان رویکردهای مختلف آموزش قرآن کریم، به الگو و رویکردی مبتنی‌بر ارتقای انس و تفکر کودکان نسبت به قرآن، به منظور بررسی اثربخشی و حل یکی از مهم‌ترین مسائل کودکان در پایۀ اول دبستان، یعنی ارتقای مهارت‌های اجتماعی رجوع شد. در این رویکرد، هدف اصلی انس با سوره و درک پیام کلیدی و کاربردی آن متناسب با سطح رشد کودک است و تحت عنوان رویکرد فهم قرآن در دبستان تدوین شده است. در این رویکرد اعتقاد بر این است که سوره‌ها به طرز معجزه‌آسایی توانمندی‌های نهفته کودکان را شکوفا کرده و بستر رشد آنان را فراهم می‌آورند (اخوت، 1401، ص۳۳). بنابراین، پژوهش حاضر می‌تواند گامی مؤثر در جهت بررسی اثربخشی انس با قرآن و فهم و اجرای پیام‌های آن بر رشد ابعاد وجودی کودکان باشد.
1. فهم قرآن
«فهم قرآن در دبستان»، عنوان برنامۀ آموزش سوره‌های جزء سی قرآن کریم به دانش‌آموزان ابتدايی می‌باشد؛ به‌طوری‌که سوره‌ها و پیام آنها سبب رشد دانش‌آموزان گردند و توان‌های نهفته آنها را فعال کنند. برای آموزش سوره‌های قرآن، مهم‌ترین کار، خواندن و شنیدن سوره است. درواقع اصلی‌ترین برنامۀ آموزش سوره در فهم قرآن، همین خواندن و شنیدن تعریف می‌شود؛ خواندن سوره باید به‌گونه‌ای باشد که بچه‌ها با آن انس بگیرند. برای خواندن سوره از انواع روش‌ها می‌توان بهره برد. دانش‌آموزان مفهومی‌ را درک می‌کنند که می‌تواند برای آنها کاربرد داشته باشد و می‌توانند به آن عمل نمایند، یعنی در اجرای فهم قرآن، علاوه بر خواندن سوره، یک مفهوم کاربردی از سوره نیز به دانش‌آموزان منتقل می‎گردد. «سوره‌های قرآن» توان‌هاي نهفته کودکان را فعال می‌کنند، به طرز معجزه‌آسایی سبب رشد آنها می‌شوند و توانمندی‌های آنان را شکوفا می‌سازند. سوره‌ها بستری از رشد را فراهم می‌کنند تا کودکان در پی شکوفایی تفکرشان، به انتخابی درست رسیده و در انتهای مقطع دبستان، خیرگزین شوند (اخوت، 1401). مراحل خیرگزینی در دورۀ دوم رشد عبارتند از: 1) تفصیل با شادی، ابراز، تحرک و نشاط؛ 2) تفصیل؛ 3) ترجیح؛ 4) تعیین؛ 5) گزینش؛ 6) تحقق (اخوت و رضازاده، 1402). انس و تدبر در قرآن در دورۀ دوم می‌تواند اختیار را به سمت هدایت و خیرگزینی سوق بدهد. در رویکرد فهم قرآن، سوره‌های جزء سی در بین مقاطع توزیع شده است. این به‌معنای اینکه همه سوره‌ها در این پایه کار بشود یا نشود نیست، بلکه به‌معنای ارائه الگویی به معلم است. آنچه مهم است زندگی کردن با «قرآن» است، آن هم به‌معنای حقیقی، نه صرفاً برای نمره و امتحان و... . در رویکرد فهم قرآن، سوره با رویکرد مقصد تربیتی تعیین‌شده مطالعه می‌شود و مفاهیم بی‌نهایتی که برای آن وجود دارد در حوزه آن مقصد مورد مطالعه قرار می‌گیرد (اخوت، 1401). انتخاب سوره‌ها بر اساس هدف «فعال‌سازی تفکر» صورت می‌گیرد. در ارتقای تفکر در دورۀ دوم رشد بایستی کاری کرد که دانش‌آموز بتواند خیر را انتخاب کند و از شر جدا شود (دژبخش و خدادادی‌، 1401).
مطابق آنچه گفته شد، برای هر سورۀ مبارکه هدفی تربیتی و رشدی تعریف شده است، سوره‌های مبارکه‌ای که در بسته آموزشی طراحی شده، محور قرار گرفته‌اند، عبارتند از: سور مبارکۀ کافرون، کوثر و ماعون. هدف رشدی این سوره‌های مبارکه در پایۀ اول ابتدايی بدین شرح است:
1ـ1. سورۀ مبارکۀ کافرون
سورۀ مبارکۀ کافرون اعلام جدایی مطلق از عبادت غیرخدا و بیان اصل قاطع «توحید عملی» در رفتار و انتخاب است. در اين سوره رسول خدا (ص) را دستور مى‌دهد به اينكه برائت خود از كيش وثنيت آنان را علناً اظهار داشته، خبر دهد كه آنها نيز پذيراى دين وى نيستند، پس نه دين او مورد استفاده ايشان قرار مى‌گيرد، و نه دين آنان آن جناب را مجذوب خود مى‌كند، بنا بر اين، نه كفار مى‌پرستند آنچه را كه آن جناب مى‌پرستد، و نه تا ابد آن جناب مى‌پرستد، آنچه را كه ايشان مى‌پرستند، پس كفار بايد براى ابد از سازشكارى و مداهنه آن جناب مايوس باشند (طباطبائي، 1374، ج20، ‌ص646). در پایۀ اول کلیه فعالیت‌ها بر محور تحرک و نشاط است که ضرورت دارد ضمن حفظ این طراوت در کودکان، بر اساس مفاهیم سورۀ مبارکۀ کافرون، با مواضع و موقعیت‌هایی که لازم است در آن موقعیت، به صورت صریح و قاطع نه بگویند، آشنا شوند؛ چراکه آن موقعیت، از مصادیق کارهای بد، زشت یا خطرناک می‌‌باشد (اخوت و رضازاده، 1402).
2ـ1. سورۀ مبارکۀ کوثر
کوثر بیان عطای خیر فراوان از سوی خداوند و نشان کرامت و پاکی پیامبر؟ص؟ است. در نگاهی، این سوره دعوت به شکر نعمت است، که بیان شده اين نعمت بزرگ را با نماز و نحر شكرگزارى كن (طباطبائي، 1374، ج20، ص637). بر اساس مفاهیم قرآن و سورۀ مبارکۀ کوثر، انسان دارای گوهر و فطرتی پاک می‌باشد. ازاين‌رو شاید بتوان گفت بزرگ‌ترین و مهم‌ترین کار یک مربی در پایۀ اول القاء پاک بودن و خوب بودن و مهربان بودن کودکان است. اینکه کودکان فرشتگانی هستند که در عالم ملک تجسم پیدا کرده و هیچ‌گاه به عمد یک کار غلط و نادرست را انجام نمی‌دهند. القاء پاکی و معنویت در کودکان به‌شدت در حفظ معنویت و پاکی آنها تا پایان عمر اثرگذار است (اخوت و رضازاده، 1402).
3ـ1. سورۀ مبارکۀ ماعون
اين سوره تهديد كسانى است كه خود را مسلمان معرفى كرده‌اند، ولى متخلق به اخلاق منافقان هستند، از قبيل سهو از نماز، و ريا كردن در اعمال، و منع ماعون، كه هيچ‌يك از اينها با ايمان به روز جزا سازگارى ندارد. اوصاف تكذيب‌كنندگان دين، راندن يتيم، عدم اهتمام به طعام مسكين، سهل‌انگارى در نماز گزاردن، رياكارى و منع «ماعون» (طباطبائي، 1374، ج20، ص633). ازآنجاکه در پایۀ اول نشاط و تحرک و جنبش ملاک برنامه‌ها می‌باشد؛ ضرورت دارد که این حرکت‌ها دین‌دارانه بوده، یعنی علاوه بر حفظ ضوابط و قواعد آن بازی یا فعالیت کودکان باید بر اساس مفاهیم سورۀ مبارکۀ ماعون به افراد کوچک‌تر و ضعیف توجه کرده و آنها را در برنامه‌ها لحاظ کنند. بهترین زمان برای ارائه این مباحث همگام با دعوت افراد به اقامه نماز و همراه با آن می‌باشد (اخوت و رضازاده، 1402).
2. مهارت اجتماعی
مهارت اجتماعی مجموعه رفتارهای آموخته‌شده‌اي است که فرد را قادر می‌سازد با دیگران ارتباط اثربخش داشته باشد. در تعریف‌های مختلفی که از مهارت اجتماعی وجود دارد؛ ارتباط، احساس امنیت و استقلال کلیدواژه مشترک می‌باشد. (رستمی، 1403). مهارت‌های اجتماعی به‌عنوان رفتارهای قابل‌قبول و آموخته‌شده اجتماعی که منجر به برقراری ارتباط با دیگران و بهبود کیفیت زندگی می‌شود، تعریف می‌شود (Kingery et al, 2020). در تعریفی دیگر مهارت‌های اجتماعی را به‌عنوان رفتارهایی در تعاملات اجتماعی در نظر می‌گیرند که به طور مثبت به روابط بین همسالان کمک می‌کند و منجر به رشد رابطه‌ای شود که با توجه به یک زمینۀ خاص رضایت‌بخش است. فقدان مهارت‌ها و توانایی‌های عاطفی روانی و اجتماعی افراد را در مواجه و مسائل مشکلات مختلف آسیب‌پذیر می‌کند و آنها را در معرض انواع اختلالات روانی اجتماعی و رفتاری قرار خواهد داد. مهارت‌های اجتماعی، شامل قابلیت بیان فکرها در تبادل‌های اجتماعی، دانش نسبت به نقش‌ها و ارزش‌های مهم اجتماعی، مهارت درک شرایط گوناگون اجتماعی، مهارت‌های حل مسئله و ایفای نقش‌های مختلف اجتماعی است (باقری، 1395). در تعریف مهارت اجتماعی ویژگی‌های ذیل مورد قبول اکثر محققان می‌باشد: 1. ارتباط فرد به فرد که شامل تبادل و تفسیر پیام‌هاست. 2. عوامل مؤثر در یادگیری رشد پیدا می‌کنند و علاوه بر شخصیت فرد تجارب گذشته و تعامل بین‌فردی او نیز در رسیدن به هدف مؤثر هستند. 3. به صورت کلامی یا غیرکلامی می‌باشد. 4. از فرهنگ و گروه اجتماعی که فرد در آن زندگی می‌کند تأثیر می‌پذیرد. 5. از طریق اجتماعی رشد پیدا می‌کند. این شیوه تقویت در صورتی مؤثر است که مورد علاقه فرد بوده و برانگیزاننده باشد. 6. طبیعت دوجانبه دارد و رفتار دو سویه را می‌طلبد (آج و همکاران، 1395). اجتماعي‌شدن، جرياني است كه از همان لحظۀ تولد كودك آغاز می‌شود، زمانی كه به وي لباس می‌پوشند و به گهواره می‌گذارند و يا در مقابل گريه‌هاي او واكنش نشان می‌دهند. كودك كه پس از تولد در سال‌های نخست زندگي کاملاً به ديگران وابسته است، با افزايش سن ميزان اتكاي او به ديگران كاهش می‌یابد، اما با این ‌وجود اين نياز همچنان باقي می‌ماند و كودك بدون تماس با سایر افراد در اجتماع، قادر به ادامه زندگي نيست و با گذشت زمان روابط كودك با ديگر افراد جامعه گسترش پيدا كرده و با اشخاص بيشتر و گوناگوني آشنا می‌شود و به نوعی اجتماعی می‌شود (Kingery et al, 2020).
کسی که دارای مهارت اجتماعی است خود را به‌خوبی با محیط خویش تطبیق می‌دهد و در ارتباطات خود با دیگران از درگیری‌های کلامی و فیزیکی دوری می‌کند، اما کسی که مهارت اجتماعی ندارد، معمولاً دچار مشکلات رفتاری می‌باشد. کودکی که فاقد مهارت اجتماعی است با کودکان دیگر درگیر می‌شود و نزد همسالان و بزرگسالان خود محبوب نیست و معلم خود کنار نمی‌آید، این‌گونه کودکان معمولاً به حقوق دیگران هم بی‌توجه هستند و در رفتار خود خودمدار برخورد می‌کنند. علاوه بر اینها از قوانین پذیرفته‌شدۀ اجتماعی اطاعت نمی‌کنند و به رفتارهایی که از نظر اجتماعی پسندیده نیست، مثل بدگویی و ناسزاگویی دست می‌زنند (باقری، 1395). بنابراین کودکان تحت تأثیر واکنش‌های والدین در موقعیت‌های هیجانی قرار دارند، این واکنش‌های والدین در پژوهش‌ها تحت عنوان اجتماعی‌سازی هیجانی شناخته ‌شده است و پژوهش‌های گسترده‌ای را به خود جلب نموده است (McNeil & Zeman, 2021). مهارت‌هاي اجتماعی دربرگیرنده رفتارهایی همچون آغاز و حفظ تعاملات اجتماعی، مهارت‌هاي رهبري و توانایی تنظیم محدودیت‌ها با همسالان، توجه به منافع و مزایاي دیگران در تعاملات اجتماعی است (Garrett, 2017).
مهارت‌های اجتماعی نقش اساسی در زندگی دارند، و نه‌تنها بر موفقیت تحصیلی، بلکه بر موفقیت در تمام ابعاد زندگی اثرگذار می‌باشند و دارای مؤلفه‌های گوناگونی هستند. دانش‌آموزانی که دارای مهارت اجتماعی بالا هستند، در محیط کلاس درس از همدلی فعالیت در کارهای گروهی خودتنظیمی و ارتباط مؤثر با دیگران در درجۀ بالاتری نسبت به بقیه دانش‌آموزان برخوردارند (جعفری و همکاران، ۱۴۰۳). کودک بدون ارتباط با سایر افراد جامعه قادر به ادامه زندگی نیست و با گذشت زمان روابط کودک با سایر افراد جامعه گسترش یافته و با تنوع اجتماعی بیشتری آشنا می‌گردد و به نوعی اجتماعی می‌شود (Kingery et al, 2020). در تعریفی دیگر فرایند اجتماعی‌شدن به روش‌هایی اشاره دارد که در آن اعضای جدید یک گروه توسط اعضای قدیمی‌تر و باتجربه‌تر برای یادگیری ارزش‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای مناسب گروه کمک می‌کنند. افرادی که فرصت‌های اجتماعی‌شدن را کمتر تجربه می‌کنند، مهارت‌های اجتماعی کمتری در برخوردهای اجتماعی دارند و از طرفی شکست در اجتماعی‌شدن منجر به اجتناب از تعاملات اجتماعی می‌شود (Henriques, 2016). کودکان با ضعف در مهارت‌های اجتماعی، پرخاشگر تندخو و منزوی هستند و مورد تنفر دیگران قرار گرفته و توان همکاری مؤثر با دیگران را ندارند. آنها به شدت در معرض خطرات جسمی روحی اخراج از مدرسه و... هستند (Kyung Lee & SunJoo, 2020). فراگیری روابط بین‌فردی صحیح و مهارت‌های ارتباطی اهمیت به‌سزایی در خودشکوفایی به‌خصوص برای کودکان بد‌سرپرست و بی‌سرپرست دارد. کودکانی که از مهارت‌های ارتباطی ضعیف‌تری برخوردارند، کمتر از سوی اطرافیان خود پذیرفته می‌شوند و با مشکلات کوتاه‌مدت و بلندمدت زیادی روبه‌رو هستند. پیامد چنین ارتباطی در بیشتر موارد تنهایی، مشکلات خانوادگی و تحصیلی، نداشتن صلاحیت و شادکامی، فشار روانی، بیماری جسمی و خشم خواهد بود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که بسیاری از کودکان و نوجوانانی که در برقراری روابط اجتماعی مشکل دارند و یا گروه همسال آنان را نمی‌پذیرد، در معرض ابتلا به انواع نابهنجاری‌های رفتاری و عاطفی قرار دارند (Andreou et al, 2020). با توجه به اهمیت فراوان مهارت‌های اجتماعی در رشد و تحول کودکان و تأثیر آن در سلامت روان، فراگیری این مهارت‌ها حائز اهمیت است. در بیشتر کودکان رشد مهارت‌های اجتماعی از راه تعامل با والدین، خواهران، برادران، بستگان و همسالان آرام و خودبه‌خود صورت می‌گیرد، اما در افراد آهسته‌گام این فرایند به شکل معمول صورت نمی‌پذیرد (Garrett, 2017). نارسایی در مهارت‌های اجتماعی، افراد را با مشكلات متعددی مواجه می‌کند و باعث عدم مصالحه و سازش در روابط بین‌فردی، مشكلات، و اختلالات رفتاری می‌شود و بر تحول شخصیت کودک و سازش‌پذیری وی با محیط، تأثیر منفی می‌گذارد (Lunde, 2022 & Bain). شایان ذکر است، مهارت‌های اجتماعی کارآمد برای کودکان آهسته‌گام نیز ضروری است؛ زیرا همکلاسان و همسالان این کودکان، آنها را به علت مشکلات میان‌فردی، اغلب طرد می‌کنند یا نادیده می‌گیرند. عدم پذیرش از سوی اطرافیان و همسالان، بدبینی کودك به درس و مدرسه، گوشه‌گیری، تنهایی و اُفت تحصیلی کودك را به دنبال دارد. ازاین‌رو فراهم نمودن فرصت‌های اجتماعی و قرار گرفتن در محیط‌های سودمند و کسب مهارت‌های اجتماعی مي‌تواند به این گروه از کودکان در روبه‌رو شدن با موقعیت‌های زندگی کمک نموده و درنتیجه سازگاری مناسب‌تری را فراهم سازد (Georgiou, 2019). امروزه نظام آموزشی به دنبال اخذ برنامه‌های آموزشی است که بتواند دانش‌آموزان دارای مهارت‌های اجتماعی پرورش دهند. مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان مدارس ابتدایی هنوز محدود است، که به نوبۀ خود می‌تواند باعث شود که اجرای رویکرد علمی در برنامه درسی کمتر از حد مطلوب باشد. مهارت‌های اجتماعی نشان‌دهنده اهمیت توانایی دانش‌آموزان در تعامل با یکدیگر است. یکی از جنبه‌های مهارت‌های اجتماعی که دانش‌آموزان باید حتماً داشته باشند، مهارت‌های ارتباطی است. مهارت‌های اجتماعی برای معاشرت و تعامل با افراد دیگر، هم از نظر ارتباط و هم از نظر رفتار با دیگران، ضروری است. برای دانش‌آموزان دبستانی در کلاس درس، مهارت‌های اجتماعی خوب از پیشرفت یادگیری دانش‌آموزان جدایی‌ناپذیر است. هر دانش‌آموزی که دارای مشکلات مرتبط با هوش اجتماعی محدود است، باید طی فرایندی برای بهبود مهارت‌های اجتماعی خود هدایت شود (شاهسوندی و علیخانی، 1401). نارسایی در مهارت‌های اجتماعی بر عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان تأثیر منفی می‌گذارد، مشکلات یادگیری را تشدید می‌کند و غالباً به بروز مشکلات سازش‌یافتگی منجر می‌شود. مهارت‌های اجتماعی رفتارهای آموختنی هستند که بر روابط افراد تأثیر می‌گذارند، احتمال دریافت تقویت اجتماعی را به بیشترین حد می‌رسانند (امیری و همکاران، 1400). آموزش مهارت‌های اجتماعی به دانش‌آموزان می‌تواند به بهبود روابط آنها با همسالان، معلمان و والدین کمک کند و درنتیجه باعث افزایش عملکرد تحصیلی و کاهش مشکلات رفتاری شود. در مدارس دانش‌آموزان با محیط‌های اجتماعی مختلفی روبه‌رو می‌شوند و نیاز به تعامل با همسالان و بزرگسالان دارند. نداشتن مهارت، مهارت‌های اجتماعی مناسب می‌تواند منجر به مشکلاتی مانند انزوای اجتماعی، تعارضات بین‌فردی و کاهش اعتمادبه‌نفس گردد (ناظمی و همکاران، ۱۴۰۳).
روش پژوهش
با توجه به هدف این پژوهش، که تدوین و اعتباریابی بستۀ آموزشی پایۀ اول ابتدايی مبتنی‌بر رویکرد فهم قرآن و بررسی اثربخشی آن بر مؤلفه‌های مهارت اجتماعی دانش‌آموزن دختر پایۀ اول شهرستان میبد بوده و برای آزمودن مفاهیم نظری و انتزاعی در موقعیت واقعی اجرا گردید، از نظر نوع پژوهش کاربردی محسوب می‌شود. از نظر روش اجرا، در دسته نیمه‌آزمایشی، همراه با پیش‌آزمون و پس‌آزمون و گروه کنترل قرار می‌گیرد.
بستۀ آموزشی شامل ده جلسه، مبتنی‌بر رویکرد فهم قرآن با دقت بر محتوای پایۀ اول ابتدايی در بازه زمانی مشخص تدوین گردید، به منظور بررسی شاخص روایی محتوایی مطلوب این بسته، آیتم‌های تمام جلسات بستۀ آموزشی توسط 20 متخصص ارزیاب در زمینۀ قرآن، روان‌شناسی و آموزش ابتدايی مورد بررسی قرار گرفت و هر یک از متخصصان نظر خود را با انتخاب یکی از گزینه‌های جدول‌های CVI و CVR اعلام نمودند. آیتم‌های دارای روایی کمتر از حد مطلوب، با مشورت اساتید حذف و بستۀ آموزشی با آیتم‌های موردتأیید اساتید با CVI کل 995/0 و CVR کل 98/0 اجرا گردید. این ارزیابی نشان‌دهنده این است که این بستۀ آموزشی از شاخص روایی بسیار مطلوبی برخوردار است. محورهای جلسات آموزشی و مقدار روایی هر یک در جدول (2) در ادامه بیان شده است.
جدول 2. محورهای آموزشی و مقدار روایی آیتم‌های جلسات برگزارشده
جامعۀ این پژوهش متشکل از دانش‌آموزان دختر پایۀ اول ابتدايی مدارس شهرستان میبد در سال تحصیلی 1402-1403 به تعداد 1187 نفر بود. نمونه‌گیری به صورت در دسترس انجام شد و از بین مدارس دخترانه مجری کلاس اول ابتدايی، نمونه‌ای متشکل از ۳۰ دانش‌آموز پایۀ اول ابتدايی، انتخاب گردیده و پس از همتاسازی، در دو گروه آزمایش و گواه جایگزین شدند. در ادامه، جلسه‌ای جهت کسب رضایت و توجیه والدین در زمینۀ این پژوهش برگزار گردید. سپس از آزمودنی‌ها پیش‌آزمون مهارت‌های اجتماعی گرشام و الیووت گرفته شد و بستۀ آموزشی طراحی‌شده بر اساس رویکرد فهم قرآن که به روش CVI اعتباریابی و تأیید شده بود، طی ده جلسۀ 45 دقیقه‌ای در شهرستان میبد، با حضور دانش‌آموزان گروه آزمایش اجرا گردید. پس از اجرای بستۀ آموزشی، پس‌آزمون مهارت‌های اجتماعی گرشام و الیووت از آزمودنی‌ها گرفته شد. در نهایت داده‌های حاصل از تکمیل پرسشنامه‌ها که نتایج آن، نشان‌دهندۀ میزان اثرگذاری این بستۀ آموزشی بود، از طریق نرم‌افزار spss مورد تحلیل قرار گرفت.
پرسشنامه اطلاعات دموگرافیکی: این پرسشنامه دربردارنده اطلاعاتی مانند سن، پایۀ تحصیلی، چندمین فرزند، میزان تحصیلات والدین، شغل والدین و وضعیت نگهداری دانش‌آموز می‌باشد.
پرسشنامه مهارت‌های اجتماعی و رفتاری گرشام و الیووت: مقیاس مهارت اجتماعی شامل سه فرم ویژه ارزیابی توسط والدین، معلمان و دانش‌آموزان است. هر یک از فرم‌های مقیاس را می‌توان به‌تنهایی یا توأم به کار گرفت. در پژوهش حاضر، فرم معلم مورد استفاده قرار گرفته است. معلمان از مهم‌ترین منابع کسب اطلاع در زمینۀ رفتار و کفایت دانش‌آموزان هستند (سبزوار و همکاران، 1391). معلمان این پرسشنامه را که دارای 48 پرسش سه‌نمره‌ای (دارای گزینه‌های هرگز، بعضی اوقات و اغلب اوقات) است، برای تمام دانش‌آموزان تکمیل کرده‌اند. محتوای این مقیاس دربرگیرنده دو بخش اصلی، مهارت اجتماعی و مشکلات رفتاری است. در این تحقیق از بخش مهارت اجتماعی آنکه مشتمل بر رفتارهایی نظیر همکاری، قاطعیت و خویشتن‌داری است استفاده شده است. مهارت‌های رفتاری که شامل مقیاس‌های همکاری، قاطعیت، خویشتن‌داری و رفتارهای درونی، بیرونی و بیش‌فعالی است، استفاده شده است. این بخش‌ها به صورت خرده‌آزمون ارائه شده‌اند و از جمع نمرات این خرده‌آزمون‌ها نمرۀ مهارت اجتماعی حاصل می‌گردد.
4. یافته‌ها
فرضیه اصلی این پژوهش، تدوین، اعتباریابی و بررسی اثربخشی بستۀ آموزشی پایۀ اول ابتدايی مبتني‌بر رویکرد فهم قرآن (بر اساس سور مبارکۀ کافرون، کوثر و ماعون) بر مؤلفه‌های مهارت اجتماعی دانش‌آموزان دختر پایۀ اول ابتدايی بوده است. در این پژوهش تلاش شد آزمودنی‌ها از گروه همگنی از جهات مختلف درسی، فرهنگی، خانوادگی و... انتخاب شوند و در قالب دو گروه کنترل (گواه) و آزمایش تقسیم شوند. داده‌های کسب‌شده از انجام پژوهش به کمک نرم‌افزار SPSS مورد تحلیل و پردازش قرار گرفت. در این پژوهش براي تجزیه ‌و تحلیل یافته‌ها از روش‌های آمار توصیفی و آمار استنباطی استفاده شد. در سطح آمار توصیفی از شاخص‌های مرکزي، میانگین و انحراف معیار و در سطح آمار استنباطی، از آزمون تحلیل کوواریانس استفاده شد.
جدول 3. نتايج آزمون کولموگروف ـ اسمیرنوف در مورد نرمال بودن توزیع متغیرهای پژوهش

متغیر    مرحله    گروه آزمایش    گروه گواه
        کولموگروف ـ اسمیرنوف    کولموگروف ـ اسمیرنوف
        آماره    درجه آزادی    معنی‌داری    آماره    درجه آزادي    معنی‌داری
مهارت‌های اجتماعی    پیش‌آزمون    203/0    15    096/0    103/0    15    200.*
    پس‌آزمون    16/0    15    200.*    142/0    15    200.*
با توجه به جدول (3)، مقدار معناداري نرمال بودن توزیع متغیرهای پژوهش در مرحله پیش‌آزمون و پس‌آزمون رد می‌شود (p>0/05 ). بنابراين توزیع نمرات مهارت‌های اجتماعی در دانش‌آموزان نرمال می‌باشد.
از آزمون لوین به ‌منظور بررسی همگنی واریانس‌ها استفاده شد که نتایج آن در زیر آمده است. اگر مقدار لوین در سطح 05/0 معنی‌دار نباشد، نشان‌دهندۀ این است که واریانس‌ها برابر هستند.
جدول 4. آزمون لوین برای بررسی یکسانی واریانس‌های متغيرهای مهارت‌های اجتماعی در دو گروه آزمایش و گواه

متغیر وابسته    مرحله    آماره    df1    df2    سطح معناداری
مهارت‌های اجتماعی    پس‌آزمون    006/0    1    28    938/0
جدول (4) نشان می‌دهد بین دو گروه آزمایش و گواه در نمرات مهارت‌های اجتماعی همگنی واریانس وجود دارد و ازاین‌رو پیش‌فرض‌ها رعایت شده است.
جدول 5. نتایج تحلیل مانکوا بر روی میانگین نمرات متغیر پژوهش
مرحله    نام آزمون    مقدار    F
    درجات آزادی فرضیه    درجات آزادی خطا    سطح معناداری    مجذور اتا
پس‌آزمون    اثر پیلایی    791/0    74/10    6    17    P<001/0    791/0
    لامبدای ویلکز    209/0    74/10    6    17    P<001/0    791/0
    اثر هتلینگ    79/3    74/10    6    17    P<001/0    791/0
    بزرگ‌ترین ریشه‌روی    79/3    74/10    6    17    P<001/0    791/0
همان‌طور که در جدول (5) ملاحظه می‌شود سطوح معناداری تمامی آزمون‌ها بیانگر آن هستند که بین دو گروه آزمایش و گواه حداقل از لحاظ یکی از ابعاد مهارت‌های اجتماعی تفاوت معناداری مشاهده مي‌شود (p< 0/001 و F= 10/74)؛ بنابراین فرضیه‌های مربوط به اثربخشی تأیید می‌شود. به‌عبارت‌دیگر، آموزش دروس پایۀ اول ابتدايی با رویکرد فهم قرآن (بر اساس سور مبارکۀ کافرون، کوثر و ماعون) بر مؤلفه‌های مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان دختر پایۀ اول ابتدايی مدارس شهرستان میبد اثر معنادار دارد. ميزان تأثير يا تفاوت برابر با 791/0 می‌باشد، به‌عبارت‌دیگر، 1/79 درصد تفاوت‌های فردی در نمرات مهارت‌های اجتماعی مربوط به تأثير آموزش دروس پایۀ اول ابتدايی با رویکرد فهم قرآن (بر اساس سور مبارکۀ کافرون، کوثر و ماعون) به دانش‌آموزان دختر پایۀ اول ابتدايي مي‌باشد.
برای پی بردن به این نکته که از لحاظ کدام ابعاد مهارت‌های اجتماعی بین دو گروه تفاوت معنادار وجود دارد، تحلیل کواریانس تک‌متغیره در متن مانکوا انجام گرفت که نتایج حاصل در جدول (6) آمده است.
جدول 6. نتایج تحلیل کوواریانس تک متغیره در متن مانکوا
متغیر    منبع تغییر    مجموع مجذورات    درجات آزادی    میانگین مجذورات    f    سطح معناداری    مجذور اتا
همکاری    پیش‌آزمون    963/17    1    963/17    87/1    185/0    078/0
    گروه    05/79    1    05/79    23/8    009/0    272/0
    خطا    309/211    22    605/9            
قاطعیت    پیش‌آزمون    972/74    1    972/74    953/16    001/0    435/0
    گروه    516/149    1    516/149    809/33    001/0    606/0
    خطا    291/97    22    422/4            
خویشتن‌داری    پیش‌آزمون    772/15    1    772/15    48/1    237/0    063/0
    گروه    654/220    1    654/220    708/20    001/0    485/0
    خطا    426/234    22    654/10            
رفتار بیرونی    پیش‌آزمون    674/18    1    674/18    428/6    0/019    0/226
    گروه    138/11    1    138/11    834/3    063/0    148/0
    خطا    906/63    22    905/2            
رفتار درونی    پیش‌آزمون    807/40    1    807/40    059/17    001/0    0/437
    گروه    038/9    1    038/9    778/3    065/0    0/147
    خطا    626/52    22    392/2            
بیش‌فعالی    پیش‌آزمون    875/37    1    875/37    187/13    001/0    375/0
    گروه    299/36    1    299/36    638/12    002/0    365/0
    خطا    189/63    22    872/2            
همان‌طور که در جدول فوق نشان داده شده است با تأثیر متغیر کمکی (پیش‌آزمون) بر روی متغیر وابسته در مرحلۀ پس‌آزمون، بین دو گروه از لحاظ همکاری (01/0>p و 23/8=f)، قاطعیت (01/0>p و 80/33 =f)، خویشتن‌داری (01/0>p و 70/20 = f) و بیش‌فعالی (01/0>p و 63/12 = f) تفاوت معنادار وجود دارد. بیشترین اندازه اثر بسته آموزشی به ترتیب بر همکاری = 272/0، قاطعیت = 606/0، خویشتن‌داری = 482/0، بیــش‌فعــالی = 365/0، رفتار بیرونی = 148/0 و رفتار درونی = 147/0 بوده است.
بحث و نتیجه‌گیری
قرآن کریم به‌عنوان کتاب هدایت الهی، نقش بنیادینی در تربیت انسان‌ها ایفا می‌کند. این کتاب آسمانی نه‌تنها اصول اعتقادی را بیان می‌کند، بلکه به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم به ابعاد مختلف تربیت انسانی می‌پردازد. آیات قرآن، با تأکید بر مفاهیمی چون «هدایت»، «تزکیه»، «تطهیر» و «تعلیم»، نشان‌دهندۀ اهتمام ویژۀ آن به پرورش روحی و اخلاقی انسان‌هاست و این موضوع در آیات قرآن به صراحت بیان شده است. به‌عنوان نمونه، در آیۀ «... هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ...» (بقره: 185)، قرآن به‌عنوان راهنمایی برای مردم معرفی شده است. همچنین، آیات متعددی به اهمیت علم و تعلیم اشاره دارند، مانند: «یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ» (مجادله: 11)، که نشان‌دهندۀ جایگاه والای علم در تربیت اسلامی است.
از منظر تربیتی، قرآن با ارائۀ داستان‌های انبیاء، بیان احکام و تشویق به تفکر و تعقل، زمینه‌ساز رشد فکری و اخلاقی انسان‌ها می‌شود. این ویژگی‌ها، قرآن را به منبعی بی‌بدیل برای تربیت اسلامی تبدیل کرده است. هر اندازه نفس انسان پاک‌تر باشد این تأثیرگذاری بیشتر خواهد بود؛ ازآنجاکه کودکان فطرت و نفس پاک‌تری دارند تأثیر آموزش قرآن نیز در آنها افزون‌تر است. پیامبر اکرم؟ص؟ نیز در رابطه با آموزش قرآن می‌فرمایند: «فرزندانتان را بر سه ویژگی تربیت کنید: محبت پیامبرتان، محبت اهل‌بیت؟عهم؟ و قرآن» (آب‌بسته، 1402). الگوی فهم قرآن در دبستان که پژوهش حاضر مبتنی‌بر آن نگاشته شده است، هم‌راستا با این حدیث شریف، مبتنی‌بر آیات و سوره‌های قرآن کریم به تعلیم و تربیت کودک در دورۀ دوم رشد می‌پردازد (از هفت سال دوم زندگی). سوره‌ها و پیام آن سوره‌ها در این طرح به گونه‌ای ارائه شده است که بستری از رشد را فراهم می‌کنند تا توان‌های بالقوه کودکان را بالفعل کنند و کودکان به دنبال شکوفا شدن تفکرشان به انتخابی درست دست بزنند و به هدف خیرگزینی که از اهداف دورۀ دوم رشدی هست دست یابند (دژبخش و خدادادی، 1401).
در نتایج حاصل از تحلیل آماری پژوهش حاضر، نتایج دقیق‌تری در رابطه با اثربخشی بر مؤلفه‌های متغیر پژوهش عنوان گردیده است. نمره اثر متغیر مستقل بر هر زیرمقیاس مهارت اجتماعی به شرح ذیل است:
قاطعیت: 606/0، خویشتن‌داری: 482/0، بیش‌فعالی: 365/0، همکاری: 272/0، رفتار بیرونی: 148/0 و رفتار درونی: 147/0.
اثربخشی بستۀ آموزشی همان‌طور که در متن فوق ذکر شده است، به‌ترتیب اثر بر مؤلفه‌های قاطعیت، خویشتن‌داری، بیش‌فعالی و همکاری مشاهده می‌شود. این نتایج، اثربخشی آموزش قرآن بر تربیت را نشان می‌دهد و در کنار مشاهدات انجام‌شده بیانگر آن است که آموزش پایۀ اول ابتدايی مبتنی‌بر رویکرد فهم قرآن (بر اساس سور مبارکۀ کافرون، کوثر و ماعون) توانسته مؤلفه‌های مهارت جتماعی را در دانش‌آموزان دختر پایۀ اول ابتدايی به شکل قابل‌توجهی ارتقا دهد. در سال‌های اخیر پژوهش‌های متعددی در ایران و سایر کشورها به بررسی نقش آموزش‌های تربیتی، دینی و روان‌شناختی در رشد اجتماعی کودکان پرداخته‌اند. بخش قابل‌توجهی از این مطالعات با هدف ارتقای مهارت‌های اجتماعی طراحی شده‌اند و نتایجی ارائه داده‌اند که با مسیر پژوهش حاضر هم‌راستا است. به‌عنوان نمونه، تحقیقات داخلی، ازجمله پژوهش‌های پیداوس (۱۴۰۳)، شریفی اردانی و همکاران (۱۴۰۳)، مشعل‌پورفرد (۱۴۰۳)، ملک‌پور شهرکی و همکاران (۱۴۰۲) و دادجو و همکاران (۱۴۰۲)، هریک با بهره‌گیری از شیوه‌هایی همچون انیمیشن آموزشی، بازی‌درمانی، حرفه‌آموزی، آموزش گروهی و بسته‌های مهارت زندگی، افزایش چشمگیری را در ارتباط‌گیری، همکاری و سازگاری اجتماعی کودکان گزارش کرده‌اند. این مطالعات از نظر هدف، یعنی ارتقای کنش‌های اجتماعی و بهبود تعاملات بین‌فردی دانش‌آموزان، با پژوهش حاضر همسو هستند. همچنین از منظر تطبیق بین‌المللی، پژوهش‌هایی چون (Bankovic et al, 2023) و (Trigueros et al, 2020) نیز بر اهمیت پرورش رفتارهای اجتماعی مثبت نظیر همکاری، همدلی و احترام در دوران ابتدایی تأکید داشتند که جهت‌گیری تربیتی آنها با مسیر این مطالعه همخوانی دارد.
از سوی دیگر، گروهی از پژوهش‌ها مستقیماً به رجوع به منابع دینی پرداخته‌اند و آموزه‌های اسلامی یا مضامین قرآنی را به‌عنوان الگوی رشد عاطفی، اخلاقی و معنوی بررسی کرده‌اند. برای نمونه در مطالعات داخلی، موسوی (۱۳۹۶) در پژوهشی توصیفی ـ تحلیلی بر روی دانشجویان پیراپزشکی تهران نشان داد که بین میزان اُنس با قرآن و نگرش مثبت به قرآن با سلامت روان رابطۀ معناداری وجود دارد. به‌طور مشابه، محمدیان و همکاران (۱۳۹۷) در یک مطالعه بر جوانان مجرد شهر جیرفت گزارش کردند که افزایش اُنس با قرآن با بهبود سلامت روان و کاهش مشکلات روان‌شناختی همراه است. در حوزۀ کارکردهای شناختی، کیانی بروجنی و فیاض (1403) در تحقیق خود اثربخشی بستۀ آموزشی فهم قرآن بر هوش هیجانی را سنجیدند و دریافتند بستۀ آموزشی مبتني‌بر فهم قرآن تأثیر قابل‌توجهی بر هوش هیجانی دانش‌آموزان دارد. در مطالعات بین‌المللی نیز شواهد قابل‌توجهی در تأیید این یافته‌ها وجود دارد (Mohd et al, 2023). در یک مرور سیستماتیک نشان دادند که گوش دادن، تلاوت و حفظ قرآن اثرات مثبتی‌بر سلامت روان و جسم مسلمانان دارد و موجب کاهش افسردگی و اضطراب، بهبود کیفیت زندگی و افزایش برخی شاخص‌های شناختی می‌شود. در بعد شناختی (Hojjati et al, 2014) در یک مطالعۀ آزمایشی با طرح پیش‌آزمون ـ پس‌آزمون و گروه کنترل نشان دادند که گوش دادن به نغمۀ قرآن باعث بهبود معنادار حافظه کوتاه‌مدت و حافظه توالی‌گرا در دانش‌آموزان شده است. در زمینۀ مداخلات درمانی (Salsabillah et al, 2023) در یک پژوهش نیمه‌آزمایشی گزارش کردند که درمان شنیداری مُرَتَّل قرآن (سورۀ الرحمن) موجب کاهش معنادار سطح اضطراب در دانشجویان فارغ‌التحصیل دانشگاه اسلامی رادن فتح پالمبانگ شده است؛ یافته‌ای که مؤید اثربخشی قرآن به‌عنوان روشی ساده، در دسترس و غیردارویی برای مدیریت اضطراب دانشجویان است. در زمینه تربیتی و روانی دانش‌آموزان، نخعی و همکاران (۱۴۰۱) نشان دادند که خواندن داستان‌های قرآنی موجب بهبود مهارت‌های ارتباطی، تقویت هویت دینی و افزایش تاب‌آوری در دانش‌آموزان دختر مقطع متوسطه اول می‌شود. همچنین (Moulaei et al, 2023)، در یک مرور دامنه‌ای گزارش کردند که تلاوت و گوش دادن به قرآن می‌تواند به‌عنوان یک مداخله غیردارویی مؤثر برای کاهش اضطراب، استرس و افسردگی مورد استفاده قرار گیرد.
جهت کلی پژوهش حاضر با تحقیقات حوزۀ اثربخشی قرآن و مهارت‌آموزی و تربیت اجتماعی هم‌راستاست و در مضمون و هدف با مطالعات یادشده هم‌خوانی دارد، وجه تمایز بنیادین پژوهش حاضر در مقایسه با مطالعات پیشین، اتکای مستقیم آن به سوره‌های کافرون، کوثر و ماعون با رویکرد فهم قرآن، به منظور ارتقای مهارت‌های اجتماعی دانش آموزان است. از این جهت که این پژوهش به منظور ارتقای مهارتی روان‌شناختی و مهم، سوره‌های قرآن را با رویکردی (فهم قرآن) به دانش‌آموزان ارائه کرده است که انس و فهم پیامی متناسب با سن مخاطب را در نظر دارد و از این جهت سوره‌ها در بطن زندگی دانش‌آموزان جاری می‌گردد. پیرو پژوهش‌های صورت‌گرفته و پژوهش حاضر درمی‌یابیم که قرآن کریم، کتاب نازل‌شده از سوی خداوند، هماهنگ با نیازهای فردی و اجتماعی یک انسان در همه دوره‌های رشدی بوده و فراگیری آن سبب ارتقای شاکله و هویت انسان در سطوح مختلف می‌گردد.
محدودیت‌های پژوهش
انجام مطالعۀ حاضر در یک بافت جغرافیایی مشخص (یک شهرستان)، می‌تواند تعمیم نتایج را با احتیاط همراه سازد.
عدم وجود دوره پیگیری پس از مداخله، امکان بررسی پایداری اثرات در بلندمدت را محدود می‌کند.
لازم است حجم نمونۀ نسبتاً محدود و روش نمونه‌گیری در دسترس در پژوهش پیش‌رو، در تفسیر و تعمیم نتایج مورد توجه قرار گیرد.
پیشنهادات پژوهشی
پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی با محوریت پایه‌های تحصیلی دیگر انجام گیرد تا امکان مقایسه و تعمیم نتایج در مقاطع مختلف آموزشی فراهم شود.
انجام مطالعات مشابه در شهرها و بافت‌های فرهنگی متفاوت می‌تواند به بررسی نقش زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی در اثربخشی مداخلات قرآنی کمک کند.
پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده، رویکرد فهم قرآن با سایر طرح‌ها و برنامه‌های آموزش قرآن از نظر میزان اثربخشی مورد مقایسه قرار گیرد.
پیشنهادات کاربردی
پیشنهاد می‌شود رویکرد فهم قرآن از طریق برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی، به معلمان و مربیان آموزشی معرفی و آموزش داده شود تا زمینه بهره‌گیری مؤثر از این رویکرد در فرایند تدریس فراهم گردد.
تولید و تدوین بسته‌های آموزشی استاندارد با محوریت رویکرد فهم قرآن، با هدف ارتقای مهارت‌های روان‌شناختی دانش‌آموزان در بستر دروس آموزشی و ارائه آن به وزارت آموزش و پرورش جهت بهره‌برداری در برنامه‌های آموزشی، از دیگر پیشنهادات کاربردی این پژوهش است.