اسلام و پژوهش‌های تربیتی، سال 1405، جلد هجدهم، شماره اول، پیاپی 35، بهار و تابستان, صفحه‌ها 83-102

    ماهیت یادگیری بر اساس حکمت متعالیه

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ محمود افشارمنش / دکتری فلسفة تعلیم و تربیت مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) / afshar2903437@gmail.com
    رضا ملایی / استادیار دانشکده الهیات دانشگاه علامه طباطبائی / mollaei.r@atu.ac.ir
    dor 20.1001.1.4348002.1405.18.1.5.4
    doi 10.22034/eslampajoheshha.2025.5002303⏳
    چکیده: 
    یادگیری به‌عنوان یکی از مفاهیم محوری در علوم تربیتی و روان‌شناسی همواره بر بنیادهای فلسفی خاصی استوار بوده است. هدف این پژوهش، تبیین ماهیت، فرایند و قوانین حاکم بر یادگیری و عوامل دخیل در آن از دیدگاه نظام فلسفی حکمت متعالیه ملاصدراست. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که یادگیری به‌مثابه یک تغییر بنیادین در انسان، در چارچوب مبانی هستی‌شناختی، انسان‌شناختی، معرفت‌شناختی و تدین‌شناختی صدرایی چگونه تعریف، توصیف و تفسیر می‌شود و چه تمایزی با رویکردهای رایج در روان‌شناسی یادگیری دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. ابزار گردآوری داده‌ها، مطالعه و تحلیل متون اصلی حکمت متعالیه، به‌ویژه آثار صدرالمتألهین و شارحان او بوده است. داده‌های استخراج‌شده در چارچوب سه پرسش اصلی (ماهیت، فرایند و قوانین یادگیری) طبقه‌بندی و با رویکردهای رفتارگرایی، شناخت‌گرایی و انسان‌گرایی مقایسه تطبیقی شده‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که یادگیری از منظر ملاصدرا، صرفاً یک تغییر رفتاری یا بازسازی شناختی نیست، بلکه یک «تغییر وجودی» و تحول ذاتی در نفس انسان است که در آن، نفس انسان از طریق «تجرید» از تعلقات مادی، «ارتقا» در مراتب هستی، «انتقال» به عوالم بالاتر، «اتصال» به حقایق مجرد و در نهایت «اتحاد» شهودی با آنها، به کمال می‌رسد. در این دیدگاه، یادگیری حقیقی، حرکتی است از علم حصولی به علم حضوری که در آن، نفس انسان با سلوک علمی و عملی، به مشاهده بی‌واسطه حقایق نائل می‌شود و خود، بخشی از واقعیتِ معلوم می‌گردد. این فرایند تابع قوانینی چون هماهنگی با هستی، ترتیب، جامعیت و میل به وحدت است و عواملی همچون اراده، سلامت قوا و محیط و فیض ماورایی در آن دخیل هستند.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    The Nature of Learning Based on Transcendent Philosophy
    Abstract: 
    Learning, as a core concept in educational sciences and psychology, has consistently been grounded in specific philosophical foundations. The aim of this research is to elucidate the nature, process, governing principles, and contributing factors of learning from the perspective of Mullā Ṣadrā's philosophical system of Transcendent Philosophy (al-ḥikmah al-mutaʿāliyah). This study seeks to answer how learning, as a fundamental transformation in human beings, is defined, described, and interpreted within the framework of Sadraean ontological, anthropological, epistemological, and theological foundations, and how it differs from prevalent approaches in the psychology of learning. The present research was conducted using a descriptive-analytical method. Data collection involved the study and analysis of primary texts of Transcendent Philosophy, particularly the works of Ṣadr al-Mutaʿallihīn and his commentators. The extracted data were categorized within the framework of three main research questions (nature, process, and laws of learning) and were comparatively analyzed against behaviorist, cognitivist, and humanistic approaches. The findings of this research demonstrate that from Mullā Ṣadrā's perspective, learning is not merely a behavioral change or cognitive restructuring, but rather an "existential transformation" and an intrinsic evolution of the human soul (nafs). In this process, the soul achieves perfection through "abstraction" (tajrīd) from material attachments, "ascension" (irtiqā') through the levels of existence, "transition" (intiqāl) to higher realms, "connection" (ittiṣāl) to immaterial realities, and ultimately, "unitive knowledge" (ittiḥād) with them. In this view, authentic learning constitutes a movement from acquired knowledge (ʿilm ḥuṣūlī) to knowledge by presence (ʿilm ḥuḍūrī), wherein the human soul, through intellectual and practical endeavor, attains direct observation of realities and becomes an integral part of the known reality. This process is governed by principles such as harmony with existence, order, comprehensiveness, and the inclination towards unity, and involves factors including will, the soundness of faculties, the environment, and transcendent grace (fayḍ).
    References: 
    • Lefrancois Guy (2000). theories of Human Learning the University of Alberta.
    • Maslow Abraham (1943). Motivation and personality. Harper & Row.
    • Pritchard Alan (2007). Ways of Learning. Routledge: London and New York.
    • Schunk Dale (2012). Learning Theories. The University of North Carolina at Greens.
    • Slavin Robert (2006). Educational Psychology. Pearson.
    • Soukhanov (1991). The American Heritage Dictionary of the English Language.
    References: 
    • پارسا، محمد (1390). روان‌شناسی یادگیری بر بنیاد نظریه‌ها. تهران: سخن.
    • جمعی از نویسندگان (1390). فلسفۀ تعلیم ‌و تربیت جمهوری اسلامی ایران. تهران: مدرسه.
    • حائری شیرازی، محی‌الدین (1396). با علی در صحرا: شرح دو حکمت از نهج‌البلاغه. قم: معارف.
    • سیف، علی‌اکبر (1388). روان‌شناسی پرورشی نوین. تهران: دوران.
    • شعبانی، حسن (1384). مهارت‌های آموزشی و پرورشی. تهران: سمت.
    • صدرالمتألهین (1354). المبدأ و المعاد. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
    • صدرالمتألهین (1360). الشواهد الربوبیه. حواشی ملاهادی سبزواری. تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    • صدرالمتألهین (1363). رساله سه اصل. تصحیح سیدحسین نصر. تهران: مولی.
    • صدرالمتألهین (1363). مفاتیح‌الغیب. تعلیقات ملاهادی سبزواری. تصحیح محمد خواجوی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    • صدرالمتألهین (1376). المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمالیة. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. مشهد: دانشگاه فردوسی.
    • صدرالمتألهین (1419ق). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1364). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1420ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1422ق). بدایة الحکمة. قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی.
    • علم‌الهدی، جمیله (1388). مبانی تربیت اسلامی و برنامه‌ریزی درسی بر اساس فلسفه صدرا. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
    • کدیور، پروین (1388). روان‌شناسی یادگیری. تهران: سمت.
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1377). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • هرگنهان بی آر و السون متیو اچ (1385). مقدمه‌ای بر نظریه‌های یادگیری. ترجمۀ علی‌اکبر سیف. تهران: دوران.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    افشارمنش، محمود، ملایی، رضا. (1405) ماهیت یادگیری بر اساس حکمت متعالیه. دو فصلنامه اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 18(1)، 83-102 https://doi.org/10.22034/eslampajoheshha.2025.5002303.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمود افشارمنش؛ رضا ملایی."ماهیت یادگیری بر اساس حکمت متعالیه". دو فصلنامه اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 18، 1، 1405، 83-102

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    افشارمنش، محمود، ملایی، رضا.(1405) 'ماهیت یادگیری بر اساس حکمت متعالیه'، دو فصلنامه اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 18(1), pp. 83-102

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    افشارمنش، محمود، ملایی، رضا. ماهیت یادگیری بر اساس حکمت متعالیه. اسلام و پژوهش‌های تربیتی، 18, 1405؛ 18(1): 83-102