اسلام و پژوهش‌های تربیتی

مقدمه
ايمان به حيات پس از مرگ يكى از اصول اساسى دين اسلام است و معتقد بودن به آن براى هر مسلمانى ضرورى است. علاوه بر اين، حكمت و عدل خداوند و خلقت جهان، با وجود معاد معنا يافته و اثبات می‌شود و ازآنجاكه آيين مقدس اسلام دعوت خود را روى سه اصل گذاشته كه اعتقاد به معاد، اصل سوم آنهاست؛ چنان‌كه اگر كسى در معاد ترديد داشته باشد؛ مانند كسى است كه توحيد و نبوت را نپذيرد و داخل در حريم دين نشده است و از جرگه مسلمين بيرون است (طباطبائى، 1361، ص58)، ضرورت ایمان ‌آوردن به اين اصل بر همگان آشكار می‌شود. چون انسان موجودى است كه خداى تعالى او را آفريده و هستی‌اش وابسته و متعلق به خداست، از ناحيه خدا آغاز شده و به ‌زودی به ‌سوی او برمی‌گردد و هستی‌اش با مردن ختم نمی‌شود، او يك زندگى ابدى دارد، كه سرنوشت زندگى ابدی‌اش بايد در اين دنيا معين شود، در اينجا هر راهى كه پيش گرفته باشد و در اثر تمرين آن روش، ملكاتى كسب كرده باشد، در ابديت هم تا ابد با آن ملكات خواهد بود؛ اگر در دنيا احوال و ملكاتى متناسب با توحيد كسب كرده باشد؛ يعنى هر عملى كه كرد، بر این ‌اساس كرد كه بنده‌ای بود از خداى سبحان، كه آغازش از او و انجامش به ‌سوی اوست، قهراً فردى بوده كه انسان آمده و انسان رفته است و اما اگر توحيد را فراموش كند؛ يعنى درواقع، حقيقت امر خود را بپوشاند، فردى بوده كه انسان آمده و ديو رفته است (طباطبائى، 1374، ج2، ص184ـ185).
در اسلام تنها به جنبۀ مادى و دنيايى تربيت توجه نمی‌شود؛ چراكه انسان موجودى دو ساحتى است؛ به واسطه جسم نامی‌اش نياز به خوراك و پوشاك و مراقبت‌های بهداشتى دارد، اما به واسطه فطرت درونى و روحى كه خداوند در وجودش به وديعه نهاده، نيازهاى خاصى متناسب با آن دارد و اگر تنها به جنبۀ مادى و جسمى او اهميت داده شود، انسانى تک‌بعدی به وجود خواهد آمد كه اعمال و رفتارش قابل ‌پیش‌بینی و كنترل نيست. به همين دليل، در آموزه‌های دينى، به‌خصوص در دين مبين اسلام، به مربيان و مسئولانى كه نقشى در تربيت كودك دارند و به‌خصوص اعضاى خانواده كه بيشترين تعامل را با كودك، به‌ویژه در دوران طفوليت دارند، توصيه شده است كودك را به‌گونه‌ای تربيت كنند كه هم به امور دنيايى برسد و هم آخرت را مد نظر داشته باشد.
معاد در لغت به‌معنای بازگشت، زمان بازگردانيدن، بازگشتگاه و به‌عنوان مصدر يا اسم زمان و مكان به ‌کار رفته است (راغب اصفهانی، 1402ق، ص352) و در اصطلاح عبارت است از: دو باره زنده شدن آدمى بعد از مرگ. به بیان حكيم لاهيجى راه معاد در لغت، به‌معناي بازگشتن انسان است و مراد از معاد در شرع، بازگشتن انسان است بعد از موت به حيات، به جهت يافتن جزاى عملى كه پيش از موت از او صادر شده باشد از نيك و بد (فیاض لاهیجی، ۱۳۸۳، ص۵۹۵). از نگاه علامه طباطبائى معاد بازگشت اشيا با تمام وجودشان به چيزى است كه از آن وجود یافته‌اند و اين بازگشت امرى ضرورى است و هر موجودى از آسمان و زمين گرفته تا همه آنچه در ميان آنهاست، وجودشان محدود به اجلى است كه خداوند آن را تسميه، يعنى تعيين و برآورد نموده است، به‌طوری‌که هيچ وجودى از اجل خود فراتر نخواهد رفت (طباطبائى، 1361، ص5 و 60). بر این ‌اساس، مقصود ما از معادباوری، اعتقاد و ایمان به جهان پس از مرگ و حاضر شدن در پيشگاه باری‌تعالی براى بررسى اعمال دنيايی و مشاهده حقيقت كارهايى كه انجام داده و دريافت پاداش خوبی‌ها و نیکی‌ها و جزا و عقاب بدی‌ها و ظلم‌هایی كه در حق خود و دیگران روا داشته است.
تحقق اهداف متعالی جامعۀ اسلامی نیازمند انسان‌های دین‌باوری است که در پرتو تعالیم دینی رشد یافته باشند و این، جز در پرتو باور به اصول اعتقادات ازجمله قیامت و معاد حاصل نخواهد شد. همچنین، اهمیت مسئلۀ معاد، بعد از مسئلۀ توحید، در نظام اعتقادی یک مسلمان نشانگر اهمیت تعلیم و آموزش آن و نیز آموزش مفاهیم اعتقادی مرتبط با آن است؛ زیرا پی‌ریزی اعتقادات دینی ایشان و درنتیجه نجات از لغزشگاه‌های اعتقادی و از سقوط در ورطه شقاوت و هلاکت و هدایت در جهتِ سعادت‌مندی وامدار آموزش درست این آموزه‌های اعتقادی است. پس لازم است به شیوه‌های آموزش آن به‌خصوص در مدارس که بخش عمده آموزش‌ها و یادگیری‌ها در آن انجام می‌گیرد، پرداخته شود (نقیب‌زاده، ۱401). بنابراین، اساسی‌ترین رسالت نظام آموزش‌ و پرورش در جامعۀ اسلامی، آموزش، گسترش و تعمیق آموزه‌های دینی، به‌ویژه آموزه‌های اعتقادی، ازجمله معادباوری در نسل کنونی و نسل‌های آینده است.
برآوردن این هدف آموزشی و تربیتی در تربیتی دینی نیازمند تدارک برنامه آموزشی هدفمندی است که یکی از مهم‌ترین بخش‌های آن برنامه درسی است. برنامه درسی، درواقع همان برنامۀ آموزشی پیشنهادی است که بیانگر کشاندن یادگیرنده به سویی است که برای رشد وی ترجیح داده شده است و تکیه بر نظام ارزش‌ها دارد. همچنین برنامۀ درسی وسیله‌ای برای رسیدن به آرمان‌ها، تحقق هدف‌ها و انجام ‌دادن مقاصد تربیتی است (تقی‌پور ظهیر، 1385).
در نظام آموزش‌ و پرورش ايران درس دينى يكى از مهم‌ترین درس‌ها و مرجع يادگيرى آموزه‌هاى دين مبين اسلام براى دانش‌آموزان است (موسوى کاشمرى، 1386، ص50). با توجه ‌به جایگاه تربیت دینی، امروزه، درس دینی جزء جدایی‌ناپذیر برنامۀ درسی مدارس كشور ما به‌شمار می‌رود و اهمیت این ماده درسی حتی پیش از انقلاب هم به‌خوبی احساس می‌شده است و كسانی بوده‌اند كه با تلاش‌های آنان، نهاد آموزش‌ و پرورش رسمی آن زمان كشور را به گنجاندن ماده درسی با عنوان «تعلیمات دینی» مجاب می‌کرده‌اند (قاسمی و كاظمی، 1393). عواملی همچون كتاب‌های درسی دینی هر یک دارای سهم ویژه‌ای در تأثیرگذاری بر دانش‌آموزان بوده است (شکاری و همکاران، 1393). كتاب‌های درسی، دانش‌آموزان را در معرض عقاید و افکار گوناگون قرار می‌دهند (نوریان، 1390) ازاین‌رو كتاب‌های «هدیه‌های آسمان» با هدف آشنایی دانش‌آموزان با مفاهیم دینی و ایجاد نگرش و باور مذهبی در آنان، جزء اساسی‌ترین دروس دوره ابتدایی به‌شمار مي‌روند.
با توجه ‌به مطالب ذکرشده و نیز در نظر گرفتن پیشینه‌هایی مانند ولایتی (1396) و مرادی (1395) پژوهش حاضر به دنبال بررسي و تعيين چگونگی توجه به آموزش معادباوری در کتاب‌های هدیه‌های آسمان دورۀ دوم ابتدایی از بُعد هدف، محتوا و روش آموزشی است.
1. روش‌شناسي
این پژوهش با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی از نوع استقرایی انجام شده است. بر خلاف رویکردهای کمّی که در آنها مقوله‌ها ازپیش‌تعیین می‌شوند، در این پژوهش مقوله‌ها از درون خود متن کتاب‌ها ظهور یافته‌اند.
جامعۀ آماری شامل کلیه کتاب‌های «هدیه‌های آسمان» دورۀ دوم ابتدایی (پایه‌های چهارم، پنجم و ششم) و راهنمای معلم مربوطه در سال تحصیلی 1402ـ1403 است. نمونۀ آماری به صورت تمام‌شماری انتخاب شده است. فرایند تحلیل در چند مرحله انجام شد:
ـ کل متن کتاب‌های درسی و راهنمای معلم (شامل متن دروس، تصاویر، اشعار، فعالیت‌ها و پرسش‌ها) خط به خط مطالعه شد. هر گزاره، عبارت، تصویر یا فعالیتی که به نحوی به معاد، قیامت، جهان آخرت، مرگ، پاداش اخروی، جزا، بهشت، جهنم، شهادت، روح یا هر مفهوم مرتبط با زندگی پس از مرگ اشاره داشت، به‌عنوان «مصادیق معادباوری» شناسایی و کدگذاری گرديد.
ـ کدهای استخراج‌شده بر اساس شباهت معنایی در دسته‌های اولیه قرار گرفتند. در این مرحله، دسته‌هایی مانند «اشارات مستقیم به قیامت»، «مفاهیم مرتبط با مرگ و شهادت»، «پاداش و ثواب»، «بهشت و جهنم»، «ثبت اعمال» و «روش‌های تدریس» شکل گرفتند.
ـ سپس دسته‌های به‌دست‌آمده در سه بعد اصلی «هدف»، «محتوا» و «روش آموزشی» سازماندهی شدند. این سه بعد، چارچوب نهایی یافته‌های پژوهش را تشکیل می‌دهند. به‌عبارت‌دیگر، چارچوب تحلیلی این پژوهش از دل خود داده‌ها (حرکت از جزء به کل) استخراج شده است؛ نه اینکه از پیش تعیین شده باشد.
ـ پس از دسته‌بندی، هر یک از مقوله‌ها از دو منظر بررسی شد: الف) تناسب محتوا با سطوح رشد شناختی و عاطفی کودکان دورۀ دوم ابتدایی (بر اساس یافته‌های روان‌شناسی رشد، به‌ویژه نظریۀ پیاژه در مورد مرحله عملیات عینی و نظریۀ رشد اخلاقی کلبرگ)؛ ب) پوشش یا غفلت از مؤلفه‌های اساسی معادباوری که در منابع دینی (مانند قرآن و روایات) به آنها اشاره شده است.
همچنین برای تأمین اعتبار یافته‌ها، مصادیق شناسایی‌شده، دسته‌بندی‌ها و تحلیل‌ها توسط دو نفر متخصص در حوزۀ علوم قرآن و حدیث (موضوع معاد) و یک نفر متخصص در حوزۀ برنامه‌ریزی درسی و روان‌شناسی تربیتی مورد بررسی و تأیید قرار گرفت. هرگونه اختلاف‌نظر تا حصول توافق بحث و اصلاح شد.
2. یافته‌ها
1ـ2. آموزش معادباوری از بُعد هدف
کتاب‌های هدیه‌های آسمان دورۀ دوم ابتدایی در موضوع آموزش معادباوری دارای ۲۲ هدف است که اگر بخواهیم یک دسته‌بندی منظم از این اهداف داشته باشیم، می‌توان آنها را در پنج دسته قرار داد:
1. ثبت و ضبط اعمال: اینکه اعمال ما توسط خداوند متعال و فرشتگان ثبت و ضبط می‌شود و هیچ عملی بدون آگاهی و اطلاع ایشان انجام نمی‌شود.
2. تناسب عمل و نتیجۀ آن: یعنی هر کاری را که ما بخواهیم انجام دهیم، نتیجۀ خاص خود را خواهد داشت، اگر خوبی کنیم خوبی برداشت خواهیم کرد و اگر بدی، نتیجۀ بد به همراه خواهد داشت، یا به قول مؤلفان: گندم از گندم بروید جو ز جو.
3. تمایل، تقویت و تلاش برای انجام کار نیک: هدف دیگری که در درس‌های مختلف، به‌ویژه در دروس اختصاصی به آن تأکید شده است، تمایل، تقویت و تلاش برای انجام کار نیک است. همان‌طور که اشاره شد این هدف مختص دروس اختصاصی نیست، اما برای گره زدن بحث به پاداش‌های الهی و دوری از جزای اخروی، به این موضوع پرداخته‌اند.
4. آشنایی با نام‌های قیامت: هدف کلی چهارم، آشنایی با نام‌های قیامت است که در چند درس به نام‌های مهم آن اشاره شده است.
5. توانایی تفکر در پیام قرآنی و درک ارتباط آن با موضوع درس: این هدف در همۀ دروس اختصاصی مورد اشاره قرار گرفته است.
اهداف انتخاب‌شده، متناسب با سن این مقطع تحصیلی است؛ چراکه نمی‌توان همه مباحث قیامت و جهان آخرت را برای این مقطع سنی بیان کرد؛ چون باعث آثار تربیتی منفی، همچون دل‌زدگی و ترس و استرس در نهاد کودکان خواهد شد؛ ازاين‌رو موضوعات انتخاب‌شده در عین اهمیت آنها، عاری از این پیامدهای روان‌شناختی است. همچنین آنان قابلیت درک و توجه به این موضوعات را داشته و در کمال و سعادت ایشان بسیار تأثیرگذار است. در بین نام‌های فراوانی که برای جهان آخرت بیان شده، دو عنوان «روز جدایی» و «روز محاسبه» انتخاب دقیق و مناسبی بود؛ چراکه این دو عنوان با روحیات تعاملی و ذهنی کودکان مطابقت دارد. در اهداف به یکی از شبهات معروف معادباوری اشاره شده و آن امکان زنده شدن مردگان است که این شبهه هم به‌خوبی انتخاب شده و هم به‌خوبی پاسخ داده شده است. نکته دیگر تکرار برخی اهداف است که نفسِ این تکرار در امر تربیت، مورد تأکید است و باعث ملکه شدن محتوای آموزشی خواهد شد.
2ـ2. آموزش معادباوری از بُعد محتوا
برای تحلیل محتوا باید دو بخش را در نظر بگیریم. این دو بخش عبارت‌اند از:
۱. مفاهیمی که به‌صورت غیرمستقیم به موضوع معاد اشاره داشته‌اند که آنها در خلال درس‌های دیگر به‌صورت پراکنده وجود دارد.
در این بخش مفاهیم معادباوری نه در قالب یک درس اختصاصی و به طور مستقیم، بلکه به روش غیرمستقیم و در قالب مفاهیم پراکنده در خلال درس‌های دیگر، اشاره شده است. به‌عبارت‌دیگر، در درس‌های دیگر با موضوعات اخلاقی و یا معرفی امامان و پیامبران؟ص؟، به‌صورت غیرمستقیم به معاد و جهان آخرت اشاره شده است. این مفاهیم با عناوین «کشته ‌شدن، مرگ و از دنیا رفتن»، «آرامگاه، مرقد و حرم امامان»، «پاداش و ثواب»، «شهادت»، «قیامت»، «بهشت و جهنم»، «تصاویری از شهدا و حرم امامان؟عهم؟»، «وصیت‌نامه»، «روح» و... اشاره شده است که جزئیات آن در فصل محتوا به‌صورت دقیق بیان گردیده است.

جدول 1: مفاهیم غیرمستقیم معادباوری در پایۀ چهارم
اشاره‌های مربوط به قیامت    پایه‌ها
او را نکش! شاید برای ما سودی داشته باشد (درس 2، ص16)، آرامگاه حضرت محمد نیز در همین مسجد قرار دارد (درس 3، ص23)، خدا پاداشی به او می‌دهد (درس 3، ص29)، ابراهیم در کودکی از دنیا رفت. پیامبر از مرگ فرزندش بسـیار غمگین (درس 4، ص38)، شهری که تیمم بر خاک آن ثواب بیشتری دارد (درس 7، ص54)، مرقدی در شهر طوس ـ یک مزار جاودان (درس 8 ، ص58)، رفتن به مرقد امامان ـ به مرقد و محل دفن (درس 8، ص61)، ایشان در 25 سالگی به شهادت رسید (درس 9، ص66)، کنار پدربزرگش امام موسی کاظم به خاک سپرده شد (درس 9، ص66)، فرد گناهکار در روز قیامت می‌گوید (درس 11، ص81).    چهارم
پدر مريم پیش از تولد او از دنيا رفته بود (درس 3، ص21)، بهترین زنان بهشت، مریم، خدیجه، فاطمه و آسیه‌اند (درس 3، ص22)، و مردگان را زنده می‌کرد (درس 4، ص28)، کسی که... (درس 4، ص32)، هر کس درختی را بکارد تا این درخت باقی است، خداوند به او پاداش می‌دهد (درس 5، ص37)، ثواب ‌کار نیک در روز جمعه چند برابر می‌شود (درس 7، ص50)، با اینکه زمان زیادی طول نمی‌کشد، ثواب بسیاری دارد (درس 7، ص50)، خدای مهربان پاداش چند برابر به ما می‌دهد (درس 7، ص51)، پدر گرامی‌اش امام جواد علیه السلام را در اوج جواني به شهادت رساندند (درس 10، ص74)، محل شهادت (درس 10، ص78)، پدرت را به شهادت رساندند (درس 11، ص80)، محل دفن (درس 11، ص84)، امام خمینی را تشییع می‌کنند (درس 14، ص99)، مادری که قاب عکس شهیدش را در دست دارد (درس 15، ص111).    پنجم
امام حسن نیز با نقشه معاویه به شهادت رسید (درس 3، ص22)، بدن گلگونش بوی گل‌های بهشت می‌داد (همان)، در مقابل لشکر یزید ایستادند و به شهادت رسیدند (همان، ص23)، هر یک از امامان قبل از شهادت، امام بعد از خود را... (درس 7، ص45)، در برگزاری مراسم جشن میلاد یا مراسم عزاداری شهادت ایشان (همان ص48)، آزار و اذیت و به‌ شهادت‌رساندن؛ اینها عادت و روش همیشگی خلفای عباسی (درس 8، ص56)، خدا را ناظر به اعمال خود می‌داند (درس 12، ص75)، اتوبوس‌ها کنار میدان شهدا ایستادند (درس 16، ص98)، لاله‌های سرخ (همان)، و جان خویش را تقدیم خدا کردند (همان، ص100)، و تا آخرین قطره خون خود از کشور اسلامی ما دفاع کردند (همان)، وَمَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ (همان)، فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (همان)، آنها جانشان را فدا کردند (همان)، شهادت در راه خدا بالاترین نیکی است (همان)، بخشی از وصیت‌نامه یک دانش‌آموز شهید (همان)، و ما تا خون در رگ داریم، اسلام و امام را یاری خواهیم کرد (همان، ص102)، بعد از چند روز در همین شهر از دنیا رفت (درس 17، ص107)، خدا هم به ما در بهشت پاداش می‌دهد (همان، ص108)، و روح بلندشان به آسمان پر کشید (همان، ص109).    ششم
بیان این مفاهیم حاکی از توجه مؤلفان نسبت به موضوع جهان آخرت است. از نقاط قوت محتوای آموزشی موضوع معادباوری، استمرار توجه به این مقوله است که به‌خوبی در دل این کتاب‌ها جاری و ساری است. اما اگر بخواهیم به نقاط ضعف بخش اول اشاره کنیم، می‌توان گفت به این مفاهیم، بسیار مختصر و کوتاه اشاره داشته‌اند و این امکان وجود داشت که توجه و توصیف بیشتری شود. به‌عبارت‌دیگر، از حیث کمّیت، مناسب است؛ اما از حیث کیفیت، به نظر کافی نیست.
۲. دروس اختصاصی که به‌طور ویژه به موضوع آموزش معادباوری پرداخته‌اند. دروس اختصاصی شامل پنج درس است که در پایۀ چهارم دو درس، در پایۀ پنجم دو درس و یک درس نیز در پایۀ ششم است.
الف) پایۀ چهارم
ـ درس «چشمان همیشه باز»:

درس «چشمان همیشه باز»، به موضوع آگاهی خداوند از اعمال انسان و اهمیت انجام کارهای نیک می‌پردازد. در این درس، معلم با استفاده از مثال دوربین فیلم‌برداری، مفهوم ثبت و ضبط اعمال را برای دانش‌آموزان توضیح می‌دهد. این روش به آنها کمک می‌کند تا درک کنند که هیچ عملی از نظر خداوند پنهان نمی‌ماند و همه چیز ثبت می‌شود. انجام کار نیک همیشه ارزشمند است، چه زمانی که پنهان و دور از نگاه دیگران انجام شود و چه وقتی که در برابر نگاه دیگران باشد؛ اما برای کودکان انجام ‌دادن کارهای خوبی که مورد تشویق و تقدیر قرار گیرند، خوشایندتر است؛ و چه تشویقی بالاتر از اینکه آنها بدانند که اعمال آنها همواره مورد توجه خداوند قرار می‌گیرد و همانند فیلمی ضبط می‌شود تا در روز قیامت به نمایش گذاشته شود. در این درس از مثال دوربین فیلم‌برداری استفاده شده تا درک این مفهوم که همه اعمال ما به ‌گونه‌ای ثبت و ضبط می‌شود، تسهیل گردد. در ادامه دانش‌آموزان با آگاهی از بازگشت نتیجۀ اعمال به خود شخص، برای انجام کارهای نیک و بهره‌مندی از پاداش در جهان آخرت تشویق و ترغیب می‌شوند.
ـ درس نوزدهم «خداجون از تو ممنونم»:

درس «خداجون از تو ممنونم»، به موضوع شکرگزاری از خداوند و توجه به نعمت‌های او می‌پردازد. از نظر قرآن و عقل، برخی اعمال خوب و صالح‌اند و برخی اعمال، بد و ناصالح؛ ولی نتیجۀ تمام کارها، اعم از خوبی‌ها و بدی‌ها به خود انسان بازگشت می‌کند. با توجه ‌به اینکه انسان‌ها در طول حیات خود بر اساس باورهایی که دارند، عمل می‌کنند، پذیرش این نکته مهم تربیتی می‌تواند آثار بسیار مهمی در رفتار و اعمال ما داشته باشد. در این درس تلاش شده تا در قالب نیایش و با ذکر مصادیق عینی و ملموس، دانش‌آموزان ضمن درک تناسب عمل و نتیجه و توجه به آثار اعمال در زندگی، به انجام کارهای نیک تمایل نشان داده و برای خشنود کردن خداوند تلاش نمایند.
ب) پایۀ پنجم
ـ درس شانزدهم «روزنامه‌های دیواری»:

درس «روزنامه‌های دیواری» به بررسی اهمیت کار گروهی و مسئولیت‌پذیری در یادگیری و فعالیت‌های اجتماعی می‌پردازد. این درس به دانش‌آموزان می‌آموزد که چگونه می‌توانند با همکاری یکدیگر، یک پروژه را به نتیجه برسانند و از تجربیات یکدیگر بهره‌مند شوند. این درس درصدد است از بین نام‌های مختلف و متعدد قیامت تنها یکی از آنها را که به حسابرسی اعمال اختصاص داشته و به «یوم‌الحساب» نامیده شده، معرفی کند و به‌صورت مختصر ویژگی‌های «یوم‌الحساب» را بر اساس آیات و روایات بیان نمايد.
ـ درس هفدهم «اینها و آنها»:

درس «اینها و آنها» به بررسی مفاهیم مرتبط با روز قیامت و جدایی نیکوکاران از بدکاران می‌پردازد. این درس به تأکید بر اعمال انسان‌ها و نتایج آنها در آخرت می‌پردازد و دو گروه اصلی را معرفی می‌کند: بهشتیان و جهنمیان. «فَصل» به‌معنای بریدن و جدا کردن است جدا کردن دو چیز از همدیگر، به‌طوری‌که میان آن دو فاصله باشد. یَومَ الفصل یکی از اسامی روز قیامت است؛ زیرا صفوف مؤمنان صالح از مجرمان بدکار جدا می‌شود. در درس «اینها و آنها» تلاش بر آن است که دانش‌آموزان ضمن آشنایی با این نام قیامت، با دلیل جدایی این دو گروه و ویژگی‌ها و نتایج عملکرد آنها آشنا شوند. این درس به دانش‌آموزان یادآوری می‌کند که اعمال آنها در دنیا تأثیر مستقیم بر سرنوشت آنها در آخرت دارد. این درس با استفاده از ضرب‌المثل «هر چه کنی به خود کنی؛ گر همه نیک و بد کنی» تأکید می‌کند که هر عمل خوب یا بد، بازتابی در زندگی آینده خواهد داشت.
ج) پایۀ ششم
ـ درس دهم «جهان آخرت»:

درس «جهان دیگر” به بررسی مفاهیم اعتقادی مرتبط با زندگی پس از مرگ و معاد می‌پردازد. این درس به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا با اصول ‌دین و اعتقادات اسلامی در زمینۀ آخرت آشنا شده و درک اینکه معاد یکی از اصول ‌دین است. دانش‌آموزان در سال‌های قبل با مفاهیمی، مانند قیامت، بهشت، جهنم و... آشنا شدند. این درس با استناد به داستانی از زندگی پیامبر؟ص؟ ضمن تأکید بر قدرت خداوند از خلال آیاتی از قرآن کریم، به معرفی زندگی جاودانه آخرت در ادامه زندگی کوتاه دنیا و حتمی بودن این زندگی، به بحث جهان آخرت و معرفی اصل معاد به‌عنوان یکی از اصول ‌دین اشاره می‌کند و در جمع‌بندی بر مباحث اعتقادی یک مسلمان تأکید می‌کند:
معاد: یکی از اصول ‌دین که به زنده شدن انسان‌ها پس از مرگ اشاره دارد.
زندگی جاودانه: تأکید بر این نکته که زندگی اصلی انسان‌ها در جهان آخرت ادامه می‌یابد.
آخرت: دنیایی که پس از مرگ وجود دارد و انسان‌ها بر اساس اعمال خود در آنجا به پاداش یا کیفر می‌رسند.
3ـ2. آموزش معادباوری از بُعد روش یاددهی
با ملاحظه‌ای که در روش‌های آموزشی معادباوری در کتاب کار هر پایه و ذیل دروس اختصاصی مرتبط با معادباوری صورت گرفت، ۲۴ روش آموزشی در ۵ درس اختصاصی احصا گردید. برای اینکه یک دسته‌بندی منظمی از روش‌های پیشنهادی مؤلفان داشته باشیم می‌توانیم آنها را در سه دسته قرار دهیم. این دسته‌بندی بر اساس روش‌های مربی محور، متربی محور و ترکیبی است. جزئیات این دسته‌بندی را می‌توانید در جدول (1) مشاهده نمایید:
جدول 1: انواع روش‌های پیشنهادی آموزش محتوا

روش مربی محور    روش متربی‌محور    روش ترکیبی
1. قصه‌گویی و داستان
 توضیحی
2. بیان مفاهیم کلیدی درس
3. ایجاد سؤال در ذهن کودکان
4. آوردن دوربین سرکلاس
5. آوردن دفتر «ثبت عملکرد دانش‌آموزان کلاس»
6. برگزاری مسابقه
7. ایجاد اشتیاق به شنیدن داستان
8. شروع با شعر درس    1. نمایش و ایفای نقش
2. انجام تحقیق، مطالعه و فعالیت‌های پروژه‌ای
3. یک دفترچه کوچک تهیه کنند و کارهای هر روز خود را چه در مدرسه و چه در خانه یادداشت کنند
4. گروه‌بندی دانش‌آموزان
5. از طریق نقاشی
6. استفاده از صورتک‌های خندان و ناراحت
7. نوشتن درباره عملکرد خویش
8. ارزیابی دانش‌آموزان توسط خویش
9. استفاده از پازل یا خمیر بازی    1. پرسش ‌و پاسخ
2. بارش فکری
3. تصویرخوانی و گفت‌وگو پیرامون تصاویر
4. استفاده از قالب بازی و فن بازی
5. هدایت دانش‌آموز با نوشتن موضوع خاص روی تابلو
6. استفاده از روش دعا و راز و نیاز
بحث بعدی در رابطه ‌با انطباق و سازگاری روش‌ها با موضوعات مطرح‌شده است. در این بخش، هر روش با توجه ‌به تناسبی که با موضوع دارد، مطرح می‌شود، یعنی این‌طور نیست که یک روش با همه موضوعات، تناسب و سنخیت داشته باشد. به همین جهت، این انطباق و سازگاری روش‌ها با موضوع‌ها گاهی زیاد، گاهی کم و ضعیف است. به‌عنوان ‌مثال در درس «چشمان همیشه باز»، یکی از روش‌های تدریس، آوردن دوربین فیلم‌برداری به کلاس است، در اینجا این روش اسب و سازگاری زیادی با موضوع درس دارد؛ زیرا باعث می‌شود که فهم بیشتر و دقیق‌تری از موضوع درس به دست آید. گاهی برعکس، یک روش باعث تشویش و دور شدن ذهن دانش‌آموز از مفهوم درس می‌شود. به ‌خاطر همین، لازم است روش‌های مناسب برای موضوعات خاص انتخاب گردد. با عنایت به روش‌هایی که برای آموزش معادباوری در دورۀ ابتدایی دوم انتخاب شده است، می‌توان ادعا کرد که کلیت روش‌های پیشنهادی مناسب موضوعات مطرح‌شده است.
حال با توجه ‌به تنوع روش‌هایی که برای این امر اتخاذ گردیده است، نمی‌توان گفت یک روش خاص مثل نمایش یا بارش فکری برای موضوع معادباوری به‌صورت کامل ایفای نقش می‌کند. ما باید هر روش را با موضوع خاصی که در هر درس بیان می‌شود مقایسه نماییم.
نتیجه‌گیری
پژوهش با هدف بررسی چگونگی آموزش معادباوری در اهداف، محتوا و روش‌های تعلیمات دینی دورۀ دوم ابتدایی انجام شد و یافته‌ها در بخش اهداف نشان داد معادباوری به پنج هدف اصلي، شناخت قیامت، آشنایی با ثبت و ضبط اعمال، تناسب عمل و نتیجۀ آن، تمایل، تقویت و تلاش برای انجام کار نیک، توانایی تفکر در پیام قرآنی و درک ارتباط آن با قیامت تقسیم می‌شود. از نظر محتوای آموزشی کتب درسی شامل پنج درس اختصاصی چشمان همیشه باز، خداجون از تو ممنونم، روزنامه‌های دیواری، اینها و آنها، جهان دیگر به معادباوری هستند که هر یک به جنبه‌های مختلف این موضوع پرداخته‌اند. البته مفاهیمی مانند کشته ‌شدن، مرگ و از دنیا رفتن، آرامگاه، مرقد و حرم امامان، پاداش و ثواب، شهادت، قیامت، بهشت و جهنم، تصاویری از شهدا و حرم امامان معصوم؟عهم؟، وصیت‌نامه، روح نیز وجود دارند که در دروس دیگر و به طریقی غیرمستقیم به بحث معادباوری مرتبط هستند. از نظر روش‌های آموزشی نیز مواردی مانند قصه‌گویی، توضیحی، ایجاد سؤال و بارش فکری، پروژه، بازی و نمایش، ایفای نقش، فیلم‌برداری و انعکاس رفتارها به کار گرفته شده‌اند.
در مورد نقد و ضعف‌های اهداف باید گفت موارد زیر قابل ارائه‌اند:
1. در هدفِ تمایل، تقویت و تلاش برای انجام کار نیک که در چهار درس به‌عنوان هدف آموزش معادباوری ذکر شده است، تکرار این هدف بدون ارائه سطوح مختلف یادگیری، با اصول هدف‌گذاری سلسله‌مراتبی در برنامه‌ریزی درسی (بر اساس نظریۀ گانیه که سطوح یادگیری را از ساده به پیچیده مطرح می‌کند)، همخوانی ندارد. تکرار یک هدف در سطح ثابت، باعث خستگی و کاهش انگیزه یادگیرنده می‌شود. به جای آن، پیشنهاد می‌شد این هدف در پایۀ چهارم در سطح «تمایل»، در پایۀ پنجم در سطح «تقویت رفتار» و در پایۀ ششم در سطح «تعهد و استمرار» طراحی شود.
2. ازآنجاکه بر اساس نظریۀ بارشناختی سوالر، برای یادگیری مفاهیم انتزاعی و پیچیده‌تر مانند رابطۀ اعمال با جزا، لازم است ابتدا دانش پیش‌نیاز (ماهیت معاد و قیامت) در ساختار شناختی یادگیرنده شکل گرفته باشد، عدم تعریف «معاد» و «قیامت» در هیچ‌یک از پایه‌های دوم ابتدایی، یک خلأ اساسی محسوب می‌شود. دانش‌آموز بدون داشتن یک تعریف اولیه و روشن، نمی‌تواند معناداری سایر مفاهیم، مانند یوم‌الحساب، بهشت، جهنم را درک کند. این امر بر خلاف اصل توالی و تداوم در برنامه‌ریزی درسی است که می‌گوید هر مفهوم جدید باید بر پایه مفاهیم پیشین بنا شود.
3. بر اساس نظریۀ رشد شناختی پیاژه، کودکان در دورۀ دوم ابتدایی (۷ تا ۱۲ سال) در مرحلۀ «عملیات عینی» هستند و برای درک یک رخداد آینده، مانند قیامت، نیاز به نشانه‌های عینی و محسوس دارند. عدم اشاره به «نشانه‌های قیامت» (هرچند به صورت ساده و نمادین، مانند خشک شدن دریاها، خاموش شدن خورشید و...) باعث می‌شود مفهوم قیامت برای آنها بسیار دور از ذهن و غیرقابل درک باقی بماند. درحالی‌که بیان همین نشانه‌ها می‌تواند به‌عنوان «داربست‌های شناختی» (بر اساس نظریۀ ویگوتسکی) عمل کرده و درک رویداد قیامت را تسهیل کند.
4. بر اساس نظریۀ رشد عاطفی و اخلاقی کلبرگ و گیلگان، کودکان در این سنین نیازمند درک مفاهیمی هستند که به آنها «امید» و «پیوند عاطفی» با نظام دینی بدهد. مقوله «شفاعت» به‌عنوان یک اصل اعتقادی که جنبه رحمت و مهرورزی الهی را به تصویر می‌کشد، از اهداف آموزش معادباوری در این دوره حذف شده است. درحالی‌که توجه به شفاعت، می‌تواند از ایجاد ترس و دلهره صرف در مورد قیامت جلوگیری کرده و بعد عاطفی و امیدبخش معادباوری را تقویت کند. این غفلت با رویکرد تربیت تمام‌ساحتی که در اسناد تحول بنیادین آموزش و پرورش نیز تأکید شده، همخوانی ندارد.
5. آموزه «آخرت اصل است و دنیا فرع» یکی از عمیق‌ترین آموزه‌های معادباوری است. اما بر اساس نظریۀ رشد، مفاهیم انتزاعی ون هیل، کودکان دورۀ دوم ابتدایی در مرحلۀ «تشخیص و توصیف» قرار دارند و توانایی درک روابط فلسفی «اصالت و فرعیت» را به‌طور کامل ندارند. بنابراین، انتظار می‌رفت این هدف به جای طرح مستقیم و انتزاعی، به صورت عملیاتی‌تر و عینی‌تر طراحی شود؛ مثلاً از طریق مقایسه «لذت موقت یک شیرینی» با «لذت پایدار یک دوستی خوب» به مفهوم «اصالت داشتن آخرت» نزدیک شوند. طرح این هدف به شکل فعلی با سطح درک انتزاعی دانش‌آموزان تناسب کامل ندارد.
می‌توان ادعا کرد که در هدفِ تمایل، تقویت و تلاش برای انجام کار نیک که در چهار درس به‌عنوان هدف آموزش معادباوری ذکر شده است، این امکان وجود داشت که یک‌ بار ذکر گردد، نه اینکه در هر درس تکرار گردد، اما در قسمت غفلت‌هایی که درباره بیان برخی اهداف وجود دارد، مثلاً اینکه در هیچ یک از اهداف پایه‌های دورۀ ابتدایی دوم از چیستی و ماهیت معاد، سخنی به میان نیامده است. به نظر لازم بود حداقل در پایۀ ششم ابتدایی، نشانه‌های قیامت، ولو به‌صورت اجمالی جز اهداف تحصیلی باشد. دیگر اینکه در گستره مفهوم معاد، یک بُعد مهمی به‌عنوان «شفاعت» وجود دارد که در اهداف آموزش معادباوری هیچ پایه‌ای از دوره‌های ابتدایی قابل مشاهده نیست. یا طبق آموزه‌های دینی، آخرت اصل است و دنیا فرع، اما به نظر این مهم دچار غفلت شده و به‌صورت کم‌رنگ پرداخته شده است.
در مورد ضعف محتوا چنین می‌توان گفت که استفاده از برخی تصاویر که کیفیت مناسبی ندارد (قسمت ببین و بگو درس ۱۸ پایۀ چهارم). بر اساس نظریۀ رشد شناختی پیاژه، کودکان در دورۀ دوم ابتدایی در مرحلۀ «عملیات عینی» قرار دارند و به تصاویر روشن، واقعی و جزئی‌دار برای درک مفاهیم انتزاعی نیازمندند. تصاویر ساده و قدیمی در این کتاب‌ها با این نیاز رشدی همخوانی کامل ندارد. همچنین، هیچ‌گونه تعریفی از خود کلمه «معاد و قیامت» انجام نشده است؛ درحالی‌که بر اساس روان‌شناسی یادگیری، برای شکل‌گیری مفهوم‌سازی دقیق در ذهن کودک، تعریف اولیه و روشن از واژگان کلیدی ضروری است. باید گفت استفاده از برخی تصاویر است که کیفیت مناسبی ندارد. این تصاویر یا قدیمی است، یا خیلی ساده که جذابیت خاصی ندارد. دیگر اینکه هیچ‌گونه تعریفی از خود کلمۀ «معاد و قیامت» انجام نشده است؛ ازاين‌رو شاید برای خیلی از دانش‌آموزان این سؤال پیش آید که این کلمات از لحاظ لغت به چه معناست. از نقاط ضعف دیگر ارائه اطلاعات و مطالب زیاد در موضوعات مختلف است، یعنی از حیث کمّیت زیاد است و همین باعث ضربه زدن به کیفیت کار شده است. به نظر اگر چند موضوع مهم و اساسی انتخاب شود و در قالب چند درس کوتاه ارائه گردد، نتیجۀ بهتری از حالت فعلی خواهیم داشت. یکی از مواردی که به نظر می‌رسد جای آن در میان محتوای آموزشی معادباوری خالی است، مسئله «نشانه‌های وقوع قیامت» است که فراوان در منابع دینی به آن پرداخته شده است، اما در کل دورۀ ابتدایی قابل مشاهده نیست. از دیگر مواردی که به‌عنوان معرفی «نام‌های قیامت» می‌شد به آن اشاره شود، عنوان «یوم الحسرة» است که داستان‌های زیبایی از دل آن برای کودکان درمی‌آمد و آثار تربیتی فراوانی نیز داشت. یکی از موضوعاتی که دارای اهمیت فراوانی است و از آن غفلت شده «شفاعت» در روز قیامت است که در کتاب‌های دورۀ دوم ابتدایی به آن اشاره‌ای نشده است. جا داشت این مقوله، ولو به‌صورت مختصر در این دوره ذکر گردد. همچنین مسئلۀ «تأکید بر ابدیت» و جاودانگی بعد واقعۀ قیامت است. اینکه خیلی از بزرگان دینی ما با تأکید بر این موضوع پیش می‌رفتند، نشان از اهمیت فوق‌العاده این بُعد از معادباوری است که دارای آثار تربیتی و روحانی فراوان است.
برخی روش‌های پیشنهادی مانند «بارش فکری» در پایۀ چهارم یا «بحث و گفت‌وگوی آزاد» برای دانش‌آموزان این مقطع با توجه به محدودیت‌های زبانی و توانایی تفکر انتزاعی در این سن بر اساس نظریۀ ویگوتسکی، منطقه تقریبی رشد، چندان پاسخگو نیست. کودکان دورۀ دوم ابتدایی هنوز به‌طور کامل توانایی بحث‌های چندلایه و انتزاعی را ندارند و روش‌های عینی‌تر، نمایشی و پروژه‌محور با سطح رشد آنها تناسب بیشتری دارد. می‌توان اعلام کرد خیلی از روش‌ها سنتی و قدیمی هستند و اینها باعث عدم انگیزه و علاقه‌مندی دانش‌آموزان نسبت به امر آموزش خواهد شد. در مقابل روش‌های تعاملی می‌توانند به درک بهتر کمک کنند. مواد آموزشی مکمل مثل فیلم، مستند و کتاب داستان مرتبط با این موضوع معرفی نشده تا به دانش‌آموزان معرفی شود. آموزش معادباوری بیشتر بر ابعاد تکلیفی و مناسکی دین تمرکز دارد و از جنبه‌های عاطفی و معنوی آن غافل است. این امر می‌تواند موجب ایجاد نوعی وازدگی نسبت به دین در میان مخاطبان شود. برای تقویت اعتقاد به معاد، لازم است ابعاد زیبای معادباوری و آثار مثبت آن بر زندگی فردی و اجتماعی نیز به تصویر کشیده شود. عدم توجه به جنبه‌های عاطفی و اجتماعی باعث عدم رشد شخصیت و مهارت‌های اجتماعی دانش‌آموزان خواهد شد. برخی برنامه‌ها به سطحی‌نگری دچار هستند و عمق لازم را در بیان مفاهیم دینی ندارند. این مشکل ناشی از عدم درک عمیق برنامه‌سازان نسبت به مفاهیم اعتقادی است. برای مثال، ارتباط بین توحید و معاد باید به طور واضح تبیین شود تا مخاطب بتواند به درک عمیق‌تری از این مفاهیم دست یابد. بعضی از روش‌های پیشنهادشده در موضوع مورد نظر، پاسخگو نیست. مثل استفاده از «بارش فکری» در درس هجدهم پایۀ چهارم. یا بعضی از تمارینی که با عنوان بحث و گفت‌وگو مطرح می‌شود، این ظرفیت در دانش‌آموز ابتدایی وجود ندارد که مثل دانشجویان با آنها برخورد کنیم. یعنی یک دانشجو یک اطلاعاتی، ولو اجمالی درباره یک موضوع خاص دارد، ازاين‌رو می‌شود با او بحث و گفت‌وگو کرد، اما به نظر درباره یک دانش‌آموز ابتدایی این مطلب کمی سختگیرانه است.
متناسب با یافته‌ها پیشنهادی زیر ارائه می‌شود:
ـ اهداف معادباوری در پایۀ چهارم بیشتر در سطح «آشنایی عینی»، مانند بازدید از آرامگاه‌ها، مشاهده تصاویر و در پایۀ ششم به تدریج به سمت «درک مفاهیم انتزاعی‌تر»، مانند رابطۀ عمل و جزا و عدالت الهی سوق یابد.
ـ با توجه به اینکه کودکان این دوره از طریق داستان و تصویر بهتر یاد می‌گیرند، پیشنهاد می‌شود مفاهیم مانند «شفاعت» و «یوم الحسرۀ» در قالب داستان‌های کوتاه و مصور به کتاب‌ها افزوده شوند.
ـ از روش‌هایی مانند ایفای نقش (نمایشنامه‌نویسی از صحنۀ قیامت متناسب با سن کودکان)، پروژه‌های گروهی (ساخت روزنامه دیواری از اعمال خوب کلاس) و بازی‌های نمادین (بازی با کارت‌های اعمال خوب و بد) استفاده گسترده‌تری شود.
ـ از تکنیک‌های بصری، مانند نمایش عکس یا انیمیشن برای ایجاد جذابیت بیشتر در قصه‌گویی استفاده شود.
ـ گنجاندن متن‌های ادبی و شعرهایی با موضوع معاد و قیامت که باعث ایجاد تفکر عمیق‌تر درباره زندگی پس از مرگ شوند.
ـ ترکیب توضیحات با مثال‌های واقعی و نزدیک به زندگی روزمره، تا مفاهیم به‌صورت ملموس‌تر نمایان شوند.
ـ از سرودهای مرتبط با معاد، نقاشی از بهشت و جهنم متناسب با درک کودک و فعالیت‌های تأملی ساده (چند دقیقه سکوت و فکر کردن درباره کارهای خوبی که امروز انجام دادم) استفاده شود.