اسلام و پژوهش‌های تربیتی

مقدمه 
شناخت دشمن برای تصمیم‌گیری درست و بهنگام در هر مقابله‌ای ضروری است. عالم عرصة درگیری حق و باطل است و جامعة مؤمنین با جامعة کفر در نبرد مستمر است. در این میان، شناخت دشمن و آگاهی از جایگاه و قدرت او از ضروریات عقلی است و عدم اطلاع کافی از دشمن، خطر شکست را در پی دارد. عدم درک صحیح از دشمن و بی‌توجهی به او، زمینة شکست را فراهم خواهد کرد (معینی‌پور و احمدی، ۱۴۰۱، ص179). هرچه شبکة ارتباطات بین جوامع و افراد بیشتر باشد، دشمن‌شناسی ضرورت بیشتری می‌یابد. در شرایط عصر حاضر که شاهد گسترش ارتباطات از طریق فضای مجازی و رسانه‌ها هستیم، به‌اذعان بسیاری از صاحب‌نظران، مرز‌های جغرافیایی مانند گذشته نقش تعیین‌کننده‌ای در روابط افراد و جوامع ندارند. در چنین وضعیتی، شناخت دشمن نقش کلیدی در حفظ و ارتقای نظام فکری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی دارد. یکی از مهم‌ترین وظایف و رسالت‌های جامعه، اعم از عوام و خواص، شناخت دشمن و معرفت و بصیرت کافی دربارة ماهیت، عملکرد، اهداف، سازوکارها، روزنه‌های نفوذ، برنامه‌ها و شیوه‌های تهاجمی اوست (غلامی، ۱۳۹۰، ص26).
دشمن‌شناسی در آموزه‌های اسلامی مورد تأکید بوده است؛ به‌طوری‌که آیات و روایات فراوانی دربارة آن وارد شده است. برای نمونه، احادیث باب تبرّا به‌خوبی بر مباحث دشمن‌شناسی تأکید کرده است. با پیروزی انقلاب اسلامی، تقابل جبهة حق و باطل با وضوح بیشتری نمایان شد. انقلاب اسلامی به‌منزلة یک تهدید جدی برای قدرت‌های استکباری شناخته شد؛ به‌گونه‌ای‌که آنها وجود و سلطة خود را در خطر می‌دیدند؛ بنابراین، بیش‌ازپیش بر توطئه و دشمنی خود افزودند. ازاین‌رو «دشمن‌شناسی» به‌عنوان ابزاری کلیدی برای حفظ انقلاب و مقابله با چالش‌ها و توطئه‌های دشمنان، همواره در کلام و عمل رهبران انقلاب اسلامی مورد تأکید قرار گرفت. 
به‌منظور آموزش دشمن‌شناسی و انتقال مفاهیم مرتبط با آن برای تحقق اهداف مورد نظر امامین انقلاب در مقابله با دشمن و حفظ انقلاب، نظام آموزشی ظرفیت کم‌نظیری دارد. با توجه به اینکه کتاب‌های درسی مهم‌ترین منبع آموزشی‌اند و بخش زیادی از تحقق اهداف آموزشی در گرو تدوین و به‌کارگیری درست آنهاست، بررسی و تحلیل محتوای کتاب‌ها برای روشن شدن نقاط قوت و ضعف آنها ضروری است. بیشترین مباحث مربوط به دشمن‌شناسی در برنامة درسی دورة متوسطه، در کتاب آمادگی دفاعی مطرح شده است. بنابراین این کتاب به‌عنوان جامعة آماری پژوهش لحاظ شده است.
به‌منظور تحلیل محتوای این کتاب، دیدگاه‌های مقام معظم رهبری در زمینة دشمن‌شناسی به‌عنوان چهارچوب نظری در نظر گرفته شده است. ایشان در باب دشمن‌شناسی به مسائلی چون انواع دشمن، اهداف دشمن، روش‌های دشمنی او، چگونگی مقابله با دشمن و... پرداخته‌اند. در این پژوهش، دشمن‌شناسی در قالب پنج مؤلفه مورد بررسی قرار گرفته است تا میزان توجه به آن در کتاب‌های درسی آمادگی دفاعی بررسی شود. این مؤلفه‌ها عبارت‌اند از: ماهیت و ویژگی‌های دشمن؛ علت‌ها و دلایل دشمنی دشمن؛ اهداف دشمن؛ ابزارها و شیوه‌های دشمنی دشمن؛ و ابزارها و شیوه‌های مقابله با دشمنی دشمن. ذکر این نکته ضروری است که بخشی از مباحث مربوط به دشمن‌شناسی در کلام و رهنمودهای حضرت آیت‌الله خامنه‌ای ناظر به مسائل اخلاقی و معنوی است. شیطان و نفس اماره در زمرة دشمنان انسان و بلکه جدی‌ترین دشمنان او هستند؛ اما این موضوع در پژوهش پیش رو مورد نظر نیست. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان توجه به دشمن‌شناسی در پنج مؤلفة یادشده از نظر مقام معظم رهبری در کتاب درسی آمادگی دفاعی انجام شده است. 
دشمن‌شناسی در آیات و روایات متعددی مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله: «أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ (یس: 60)؛ اى فرزندان آدم! آيا با شما پيمان نبستم كه شيطان را نپرستيد؛ چراکه دشمن آشكار شماست؟»؛ «إِنَّ الْکافِرِینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبِینًا (نساء: 101)؛ همانا کافران دشمنان آشکار شمایند»؛ «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِکُمْ وَ أَوْلادِکُمْ عَدُوًّا لَکُمْ فَاحْذَرُوهُمْ‌ (تغابن: 14)؛ اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! در حقيقت برخى از همسران شما و فرزندان شما دشمن شمايند»؛ «لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِّلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا (مائده: 82)؛ مسلماً يهوديان و كسانى را كه شرك ورزيده‌اند، دشمن‌ترين مردم برای مؤمنان خواهى يافت». 
در این آیات، مصادیق دشمنان ذکر شده است. در آیات و روایات دیگر نیز به‌مناسبت‌های مختلف، اموری چون ویژگی‌ها و راهبردهای دشمن و چگونگی مقابله با آنها بیان شده است. پیامبر اکرم ؟ص؟ دشمن‌شناسی را از نشانه‌های عاقل‌ترین افراد عنوان فرموده‌اند: «ألا وإنَّ أعقَلَ النّاسِ عَبدٌ عَرَفَ رَبَّهُ فأطاعَهُ، وعَرَفَ عَدُوَّهُ فعَصاهُ... (محمدی ری‌شهری و شیخی، ۱۳۸۹ الف، ج7، ص532)؛ هان! خردمندترين مردم بنده‌اى است كه پروردگارش را شناخت و فرمانش بُرد و دشمنش را شناخت و نافرمانی کرد». امیرالمؤمنین ؟ع؟ در حدیثی ویژگی بدترین دشمنان را این‌گونه بیان فرموده‌اند: «شَرُّ الْأَعْدَاءِ أَبْعَدُهُمْ غَوْراً وَ أَخْفَاهُمْ مَكِيدَةً‌ (آمدی، ۱۳۷۸، ج2، ص97)؛ بدترين دشمن، آن دشمنى است كه دقت و فرورفتن او در مسائل از همگان دورتر و دقيق‌تر، و كيد و مكرش پنهان‌تر باشد». همچنین در حدیث دیگری به نحوة مواجهه با دشمن اشاره می‌کنند: «أقتَلُ الأَشياءِ لِعَدُوِّكَ ألّا تُعَرِّفَهُ أنَّكَ اتَّخَذتَهُ عَدُوًّا (محمدی ری‌شهری و همکاران، ۱۳۸۹ ب، ج4، ص270)؛ كُشنده‌ترين چيزها براى دشمنت آن است كه به وى نفهمانى كه او را دشمن گرفته‌اى»‌. 
با پیروزی انقلاب اسلامی و جهت‌گیری حاکمیت الهی و گفتمان استکبارستیزی و دفاع از محرومان و مستضعفان و با ارائة ادبیات بیداری و مقاومت، تقابل و تضاد جبهة حق با محوریت انقلاب اسلامی در برابر جبهة باطل آشکارتر و شفاف‌تر شد و در عرصه‌ها و ابعاد مختلف ظهور و بروز یافت؛ چراکه قدرت‌های استکباری و استعمارگر موجودیت و دوام سلطة خویش را با انقلاب اسلامی در خطر نابودی می‌دیدند و بدیهی است که از هر فرصت و ابزار و روشی برای مقابله با آن استفاده کنند‌ (دهقان و شیرازی، ۱۴۰۰، ص153). ازاین‌رو دشمن‌شناسی در رهنمودهای امامین انقلاب جایگاه ویژه‌ای دارد. امام خمینی ؟رح؟ شناخت دشمن را ضروری می‌شمارند: «باید متوجه باشید؛ باید شما دشمنتان را بشناسید. اگر نشناسید، نمی‌توانید دفعش بکنید» (موسوی خمینی، ۱۳۸۹، ج12، ص463). ایشان همچنین بر شناخت نقشه‌های دشمن تأکید می‌ورزند: «ما باید در کارهایی که دشمن‌های ما می‌کنند، دقت کنیم و تحلیل کنیم ببینیم که آنها به چه چیز زیاد اهمیت می‌دهند. ما از گفتار و کردار آنها باید کشف کنیم که آنها چه می‌خواهند و ما باید چه بکنیم» (موسوی خمینی، ۱۳۸۹، ج15، ص469). یکی از تأکیدات ایشان، لزوم هوشیاری دربارة توطئه‌ها و نقشه‌های بیگانگان بوده است: «دشمن از انواع وسایل و دسایس بهره‌مند است. توطئه‌ها در کمین ماست. تنها هوشیاری و انضباط انقلابی و اطاعت از فرمان‌های رهبری است که همة توطئه‌ها را نقش بر آب می‌سازد» (موسوی خمینی، ۱۳۸۹، ج6، ص126). 
این موضوع در بیانات مقام معظم رهبری نیز در سال‌های متمادی به‌صورت مکرر مطرح شده است. ایشان در بیان ضرورت و اهمیت شناخت دشمن می‌فرمایند: 
دشمن را باید شناخت. دشمن‌شناسی یکی از مهم‌ترین کارهاست. نباید در شناخت دشمن اشتباه کرد. بعضی‌ها دشمن واقعی و اصلی را ندیده می‌گیرند و چیزهای فرعی را به‌عنوان دشمن به‌حساب می‌آورند. این خطای بزرگی است و ممکن است سال‌ها عمر دنیاى اسلام را هدر دهد (بیانات در همایش جهان اسلام، چالش‌ها و فرصت‌ها، 02/10/1382). 
ایشان در بیانی دیگر، ضرورت شناخت دشمن را این‌گونه بیان کرده‌اند: «دشمن را بشناسیم. حواسمان جمع‌ باشد. «مَن‌ نامَ‌ لَم‌ یُنَم‌ عَنه»؛ اگر شما در سنگر، در مقابل دشمن خوابت ببرد، معنایش این نیست که دشمن هم خوابش برده؛ او ممکن است بیدار باشد؛ کمااینکه همین‌جور هم هست» (بیانات در ابتدای جلسة درس خارج فقه، 04/12/1398). ایشان در دیدار دانش‌آموزان و دانشجویان، آنها را به شناخت اهداف دشمن ترغیب می‌کنند: «شما جوانان باید خیلی هوشیار و بیدار باشید؛ باید اهداف دشمن را بشناسید» (بیانات در دیدار جمعی از دانش‌آموزان و دانشجویان، 12/07/1387).
نظام آموزشی می‌تواند در زمینة آموزش و انتقال موضوع دشمن‌شناسی نقشی بی‌بدیل داشته باشد. چه‌بسا به‌عنوان یک مسئولیت باید این امر را بر عهده گیرد؛ چنان‌که برخی معتقدند که دشمن‌شناسی در زمینة تربیت (آموزش دشمن) از باب وقایه، امر به معروف، همچنین از باب وظایف حکومت اسلامی و نیز از باب اِعداد قوا و آمادگی برای جهاد و دفاع و تحریض بر آن واجب است (موسوی، ۱۴۰۲). 
موضوع دشمن و مواجهه با او، در اسناد بالادستی آموزش و پرورش نیز مطرح شده است؛ به‌طوری‌که تنها راه تحقق حیات طیبه، تولا و تبرّا ذکر شده است. تولاي اوليای الهی و تأسي به ايشان تحت عنوان «اسوه‌هاي حسنه»، وصول به مراتب حيات طيبه را در همة ابعاد فردي و اجتماعي در پي مي‌آورد. ازسوي‌ديگر، براي تحقق حيات طيبه بايد دشمنان خدا و موانع راه خدا را شناخت؛ با آنها دشمني ورزيد و با مبارزة خالصانه با همة دشمنان راه خدا سعي کرد حتي‌الامكان موانعي را كه دشمنان خدا ـ و در واقع دشمنان كمال انسان و سعادت حقيقي او ـ مي‌خواهند در مسير حركت آگاهانه و اختياري بندگان به‌سوي قرب الي الله و تحقق مراتب حيات طيبه در همة ابعاد ايجاد کنند، برطرف كرد‌ (وزارت آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۰، ص99). 
برای تحقق اهداف آموزشی، کتاب‌های درسی مورد استفاده قرار می‌گیرند. کتاب درسی ابزاری است که معلم آن را برای برانگیختن دانش‌آموزان و دادن حداکثر آگاهی و درک و فهم دربارة یک مسئله یا موضوع مورد استفاده قرار می‌دهد‌ (فتحی واجارگاه و آقازاده، ۱۳۹۰، ص7). کتاب درسی در همة سطوح تعلیم و تربیت به‌مثابة ابزار مهم آموزش مطرح است و ازآنجاکه عامل اصلیِ تمرین و آموزش روزانه است، مدرسان از آن به‌عنوان منبع اصلی محتوا، برنامة درسی و ابزار اصلی تدریس در تعیین و جهت‌دهی به فعالیت یادگیری استفاده می‌کنند. به‌طور کلی، هیچ روند تدریسی نمی‌تواند کامل باشد، مگر آنکه کتاب درسی مربوط به خود را داشته باشد (آرمند، ۱۳۹۹، ص5). شناخت دشمن و تهدیدات دشمن و مقابله با آن، در قالب موضوعاتی چون امنیت، تهدید، تهاجم، دفاع، انقلاب اسلامی، بسیج و آشنایی با حماسه، دفاع مقدس، مباحث مربوط به عرصة دفاع نظامی و دفاع غیرنظامی، در کتب درسی نیز منعکس شده است‌ (سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، ۱۴۰۲). برای تحقق این اهداف، برنامة درسی آمادگی دفاعی تدوین یافته است. 
با توجه به اهمیت و ضرورت دشمن‌شناسی ازیک‌سو و جایگاه کتاب‌های درسی در آموزش و انتقال آن ازسوی‌دیگر، بررسی کتاب‌های درسی از جهت توجه به این موضوع، ضرورت می‌یابد. ‌شناسایی و ارزیابی ویژگی‌ها، نقاط قوت و ضعف، نگرش‌ها و دیدگاه‌ها، همبستگی‌ها، و اصول علمی محتوا، متن و تصویر کتاب‌های درسی، با تحلیل محتوای کتاب‌ها قابل دستیابی است. تحلیل محتوا می‌تواند به بهبود فرایند آموزش و طراحی کتاب‌های درسی منجر شود (یارمحمدیان، 1393، ص149). همچنین از این طریق می‌توان به میزان توجه به اهداف مصوب آموزش و پرورش در کتب درسی پی برد (رسولی و امیرآتشانی، ۱۳۹۰، ص36). ازاین‌رو لازم است محتوای این کتاب‌ها مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد؛ سپس با توجه به نیازهای آموزش و پرورش بازنگری و اصلاح شود. 
برای تحلیل محتوا به یک چهارچوب نظری نیاز است. در پژوهش حاضر، آرا و اندیشه‌های امام خامنه‌ای به‌عنوان چهارچوب نظری انتخاب شده است. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای اسلام‌شناسی برجسته و فقیهی فرزانه است که بیش از سه دهه در زمینة مباحث علمی و هدایت‌های دینی، همچنین تبیین مبانی فلسفة سیاسی اسلام حضوری جدی، فعال و پرنقش دارند. تسلط ایشان بر مباحث اسلامی و تعمق و ژرف‌نگری معظم‌له در علوم حوزوی، در تلفیق این مباحث با علوم جدید، به‌ویژه در عرصة حکومت‌داری و سیاست، از ایشان اسلام‌شناسی روشن‌فکر و متفکری عمیق در این حوزه ساخته است. 
با مراجعه و تأمل در آثار نوشتاری و گفتاری مقام معظم رهبری در زمینة سیاست و حکومت، کاملاً روشن می‌شود که ایشان دارای یک فلسفة سیاسی منسجم و مستحکم‌اند و مسائل سیاسی را با دیدی کاملاً علمی و موشکافانه مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهند (غلامی، ۱۳۹۰، ص16). ویژگی برجستة دیگر ایشان تسلط بر معارف دینی است؛ به‌گونه‌ای‌که نظرات و رهنمودهایشان مبتنی بر آموزه‌های ناب اسلامی است. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با احاطة کامل بر متون دینی و روایی، نظریه‌پردازی هستند که با توجه به قرآن و سیره و سنت اهل‌بیت ؟عهم؟ پیرامون مسائل مختلف اظهارنظر می‌کنند. اندیشه‌های معظم‌له در باب دشمن‌شناسی و تبیین اهداف و شیوه‌های دشمنان نیز برگرفته از آیات قرآن و سیرة اهل‌بیت ؟عهم؟ است (غلامی، ۱۳۹۰، ص18).
برای دستیابی به مؤلفه‌های دشمن‌شناسی از دیدگاه امام خامنه‌ای، سخنرانی‌های ایشان، آثار نوشتاری، کتاب‌ها و مقالاتی که به بررسی دیدگاه‌های ایشان دربارة دشمن‌شناسی پرداخته بودند، مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت پنج مؤلفة ذیل حاصل شد: ماهیت و ویژگی‌های دشمن؛ علت‌ها و دلایل دشمنی دشمن؛ اهداف دشمن؛ ابزارها و شیوه‌های دشمنی دشمن؛ ابزارها و شیوه‌های مقابله با دشمنی دشمن.
پیشینه
در زمینة دشمن‌شناسی، پژوهش‌های متعددی صورت گرفته است که می‌توان آنها را در چند دسته جای داد: بخشی از آنها به مقولة دشمن‌شناسی از منظر قرآن پرداخته‌اند؛ تأکید برخی پژوهشگران در زمینة دشمن‌شناسی بر معارف علوی بوده است؛ عده‌ای نیز دشمن‌شناسی را از نگاه اندیشمندان بررسی کرده‌اند که در این میان موارد قابل توجهی بر اساس نظرات امام خمینی ؟رح؟ و مقام معظم رهبری انجام شده‌اند؛ برخی پژوهش‌ها نیز به‌صورت موردی جنبه‌های مختلف دشمن‌شناسی را مورد بررسی قرار داده‌اند. 
«دشمن‌شناسی و دشمن‌ستیزی در سورة انفال» (‌علیزاده، ۱۳۷۵)، دشمن‌شناسی با تکیه بر معنی‌شناسی واژة «عدو» در قرآن کریم (شفیعی، ۱۳۹۱)، نگرش قرآن کریم در زمینة دشمن‌شناسی در تفاسیر فریقین (مصلایی‌پور یزدی و جمشیدی حسن‌آبادی، ۱۳۹۳)، دشمن‌شناسی در مکتب قرآن با تأکید بر یهودشناسی (حسن‌زاده، ۱۳۹۴)، دشمن‌شناسی از دیدگاه قرآن کریم، معیارها و مصادیق (ناظری، ۱۳۹۶)، تبیین دشمن‌شناسی قرآن با تکیه بر واژه‌شناسی «عدو» و نظایر معنای آن (پیرنجم‌الدین، ۱۳۹۷)، «دشمن‌شناسی قرآنی و استراتژی پیامبر در مواجهه با دشمنان در آیات مقاومت» (محبتی، ۱۴۰۱)، ازجمله پژوهش‌های دستة اول هستند.
بر اساس پژوهش شفیعی (1391)، آیات متعدد چهرة دشمنان اسلام و راه‌های مقابله با شیوه‌های نفوذ آنان را به‌خوبی تبیین کرده‌اند؛ همچنین با توجه به اینکه علم انسان در شناخت دوست و دشمنِ خود کافی نیست، وحی و قرآن به کمک او آمده و با آموزه‌های خود، انسان را در شناخت هرچه بهتر دشمن یاری کرده و به تبیین این مهم پرداخته است. پژوهش حسن‌زاده (1394) نشان داد پس از آنکه مسلمانان دارای قدرت سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی شدند، یهودیان نیز گونه‌های دشمنی خویش را دگرگون کردند و دشمنی‌‌هایشان را در عرصه‌های دیگر بروز دادند که در دو بخش ستیز فرهنگی‌ ـ تبلیغی و ستیز نظامی خلاصه می‌شود. 
چند مورد از پژوهش‌های دستة دوم عبارت‌اند از: «بررسی نقشة راه حکومت امویان با تکیه بر دشمن‌شناسی علوی» (روشنفکر، ۱۳۹۲)؛ ضرورت دشمن‌شناسی از دیدگاه امام علی ؟ع؟ (علیزاده و کریی، ۱۳۹۷)؛ «عملکرد حضرت علی ؟ع؟ در دشمن‌شناسی و رویارویی با دشمنان» (مظاهری و دیگران، ۱۴۰۱)؛ «دشمن‌شناسی و جنگ نرم از منظر نهج‌البلاغه» (عزیزی، ۱۴۰۱)؛ «دشمن‌شناسی و مقابله در جنگ نرم از منظر نهج‌البلاغه با مطالعة موردی شایعه‌پراکنی» (حسن‌پور و بنی‌اسدی، ۱۴۰۱). 
از جمله پژوهش‌های دستة سوم نیز می‌توان به این موارد اشاره کرد: دشمن‌شناسی و دشمن‌ستیزی از دیدگاه امام ؟رح؟ (سلمان‌پور، ۱۳۷۸)؛ دشمن‌شناسی از دیدگاه مقام معظم رهبری، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (کاظمی، ۱۳۹۳)؛ دشمن‌شناسی: شناخت دشمن و روش‌های مقابله با آن از منظر حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) رهبر معظم انقلاب اسلامی (پورفاضلی، ۱۳۹۴)؛ راه‌های مقابله با دشمن از دیدگاه امام خمینی ؟رح؟ (کرکه‌آبادی و ابراهیمی مناب، ۱۳۹۷)؛ «دشمن‌شناسی و اهمیت آن و نقش امام خمینی ؟رح؟ در شناخت و مقابله با دشمن در کلام امام خامنه‌ای (دام‌ظله)» (ملک‌حسینی، ۱۳۹۷)؛ «الگوی دشمن‌شناسی از دیدگاه حضرت امام خامنه‌ای (مدظله‌العالی) با تأکید بر صهیونیسم» (‌دهقان و شیرازی، ۱۴۰۰)؛ «برداشتی از الگوی دشمن‌شناسی از دیدگاه حضرت امام خامنه‌ای (مدظله‌العالی) با تأکید بر آمریکا» (شیرازی، ۱۴۰۰)؛ دشمن‌شناسی رهبری در جریانات مختلف سیاسی با تأکید بر روش دشمن‌شناسی حضرت علی ؟ع؟ در نهج‌البلاغه (نوری امامزاده‌ای، ۱۴۰۱)؛ «دشمن‌شناسی در بیانیة گام دوم انقلاب» (شریفی، ۱۴۰۱)؛ «ضرورت دشمن‌شناسی برای نسل جدید در اندیشة قرآنی امام خامنه‌ای» (عرفانی، ۱۴۰۲).
یافته‌های تحقیق کاظمی (1393) بیانگر آن است که از نظر حضرت آیت‌الله‌ خامنه‌ای، نظام سلطه و استکبار جهانی، به‌ویژه آمریکا، در رأس دشمنان نظام جمهوری اسلامی ایران قرار دارند. مادامی که جمهوری اسلامی ایران سیاست‌های استقلال‌طلبانه و عدالت‌خواهانة خودش را دنبال کرده، در مقابل نظام سلطه مقاومت کند، این دشمنی‌ها وجود دارد. بر اساس نتایج پژوهش نوری امامزاده‌ای (1401) موارد دشمن‌شناسی از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای عبارت بودند از: «تفکیک دوست از دشمن»، «بصیرت»، «استقامت»، «تقویت مدیریتی»، «هوشیاری و درک موقعیت»، «جرئت اقدام و نترسیدن از سختی‌ها و خطرها». پژوهش شریفی (1401) شیوة دشمن برای رسیدن به اهداف را تحریف واقعیت‌ها، استفاده از همة ابزارهای در اختیار، مأیوس کردن مردم و مسئولین، و ایجاد اقتصاد ضعیف عنوان می‌کند. یافته‌های پژوهش عرفانی (1402) علت نیاز به دشمن‌شناسی را پیشگیری از فریب خوردن، ناکام گذاشتن دشمن در ایجاد ناامنی، جلوگیری از نفوذ، شناخت تهدیدات و راهکارهای دشمنی می‌داند.
دستة چهارم نیز از جنبه‌های مختلف به موضوع دشمن‌شناسی توجه کرده‌اند. دشمن‌شناسی در سیرة حضرت فاطمة زهراء علیهاالسلام (پایدار، ۱۳۹۷)، «طراحی چهارچوب ساختاری ـ تفسیری دشمن‌شناسی در مکتب شهید سلیمانی» (معینی‌پور و احمدی، ۱۴۰۱) و «دشمن‌شناسی در تربیت سیاسی از منظر فقه تربیتی» (موسوی، ۱۴۰۲) بخشی از پژوهش‌های این دسته‌اند. 
بررسی پیشینه نشان داد که با وجود تلاش‌های قابل توجه در زمینة دشمن‌شناسی، پژوهش یا پژوهش‌هایی که دشمن‌شناسی در کتاب‌های درسی را مورد توجه قرار داده باشند، یافت نشد. پژوهش حاضر تلاشی است برای بررسی میزان توجه به دشمن‌شناسی در کتاب‌های درسی آمادگی دفاعی پایة نهم و دهم بر اساس دیدگاه‌های امام خامنه‌ای (دام‌ظله).
1. روش‌شناسی
برای دستیابی به اهداف هر پژوهشی لازم است که از روش مناسب استفاده شود. اهداف پژوهش پیشرو با روش تحلیل محتوا قابل تحقق است. تحلیل محتوا یکی از روش‌های ارزیابی محتوای کتاب‌های درسی است. این روش به‌عنوان یک شیوة پژوهشی در حوزه‌های مختلفی از علوم انسانی، از جمله روان‌شناسی و علوم تربیتی کاربرد دارد (حسن‌مرادی، ۱۳۸۸، ص29). گرچه تحلیل محتوا یک روش علمی برای بررسی و تفسیر محتوای منابع مختلف، از جمله کتاب‌ها، مقالات، رسانه‌ها و... است، اما کتاب‌های درسی به‌طور ویژه‌ای مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند؛ چراکه حاوی اطلاعات زیادی دربارة برنامة درسی هستند‌‌ (گال و دیگران، ۱۳۸۶، ج1، ص619). 
این روش می‌تواند برای بررسی محتوای کتاب‌های درسی از نظر اهداف آموزشی، محتوای علمی، روش‌های تدریس، و سایر جنبه‌ها مورد استفاده قرار گیرد؛ همچنین سبب می‌شود که معلمان و مؤلفان کتب آموزشی و برنامه‌ریزان درسی و آموزشی با ویژگی‌های لازم برای ارائة یک کتاب درسی آشنا شوند و آنها را در جهت ارائة بهتر کتب، جزوات، نرم‌افزارها و رسانه‌های آموزشی یاری دهد (رسولی و امیرآتشانی، ۱۳۹۰، ص38). 
برای تحلیل محتوا ابتدا باید موضوع مورد مطالعه تعیین شود که در این پژوهش «دشمن‌شناسی» است. تعیین جامعه و نمونة آماری، بخش دیگری از فرایند تحلیل محتواست. سپس باید ابزاری براي جمع‌آوری اطلاعات با توجه به موضوعی که قرار است پژوهش در آن انجام گیرد، تهیه شود. در مرحلة بعد، جمع‌آوری اطلاعات مربوط به طرح تحقیق انجام می‌گردد. پس از انجام مراحل یادشده، به تجزیه و تحلیل و تفسیر داده‌ها پرداخته می‌شود.
این پژوهش با رویکرد کیفی و به‌روش تحلیل محتوای کتاب درسی انجام شده است. هدف اصلی، بررسی میزان انعکاس مفهوم دشمن‌شناسی بر اساس اندیشه‌های مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) در کتاب درسی آمادگی دفاعی است. جامعة آماری این پژوهش دو جلد کتاب درسی آمادگی دفاعی پایة نهم و دهم سال تحصیلی 1403ـ1404 است. برای دستیابی به نتایج دقیق، نمونه‌گیری صورت نگرفته و کل محتوای کتاب مورد بررسی قرار گرفته است. به‌عبارت‌دیگر، نمونه منطبق بر جامعه در نظر گرفته شده است. ابزار گردآوری داده‌ها، سیاهة تحلیل محتوای محقق‌ساخته بوده و برای تهیة آن، اندیشه‌های مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) در زمینة دشمن‌شناسی و بیانات ایشان در این زمینه مورد مطالعه قرار گرفته و مؤلفه‌های دشمن‌شناسی استخراج شده است. 
برای برآورد روایی ابزار از روش هولستی استفاده شده است. روش هولستی این امکان را فراهم می‌کند که میزان توافق بین کدگذاران در کدگذاری محتوا مشخص شود (سعدی‌پور، ۱۳۹۳، ج2، ص91). این روش، به‌ویژه در شرایطی که لازم باشد اعتبار کدگذاری‌های انجام‌شده بررسی شود، مفید خواهد بود. محاسبة توافق کدگذاران، عدد 82/0 را نتیجه داد که حاکی از میزان توافق بالا از سوی کدگذاران است. برای تعیین اعتبار پژوهش نیز روش بررسی توسط متخصصان مورد استفاده قرار گرفته است؛ به این صورت که ابزار پژوهش در اختیار چند تن از استادان آشنا با اندیشه‌های امام خامنه‌ای و خبره در علوم تربیتی قرار گرفته و نظر اصلاحی ایشان اعمال شده است.
بر اساس مؤلفه‌های به‌دست‌آمده، متن درس، تصاویر و فعالیت‌های کتاب به‌عنوان واحد تحلیل شناسایی و کدگذاری شده است. همچنین سؤال پژوهش حاضر از این قرار است: مؤلفه‌های دشمن‌شناسی بر اساس دیدگاه‌های امام خامنه‌ای در کتاب درسی آمادگی دفاعی پایة نهم و دهم چه میزان مورد توجه قرار گرفته است؟
2. یافته‌های پژوهش
دشمن‌شناسی به‌عنوان یک موضوع اساسی در حوزة دفاع و امنیت ملی نقش مهمی در افزایش آگاهی و آمادگی دانش‌آموزان برای مواجهه با تهدیدات ایفا می‌کند. در این راستا، محتوای کتاب‌های درسی آمادگی دفاعی به‌عنوان یکی از منابع کلیدی آموزشی در این زمینه، مورد تحلیل قرار گرفته است. چنان‌که ذکر شد، بررسی محتوای این کتاب‌ها می‌تواند به شناسایی نقاط قوت و ضعف موجود در آموزش مفاهیم دشمن‌شناسی کمک کند و به طراحان محتوای آموزشی در راستای بهبود و ارتقای کیفیت آموزش‌ها یاری رساند. در ادامه، یافته‌های پژوهش در خصوص میزان توجه به هر یک از مؤلفه‌های دشمن‌شناسی در کتاب‌های درسی آمادگی دفاعی بررسی شده است. این یافته‌ها می‌توانند نمایی روشن از وضعیت کنونی آموزش دشمن‌شناسی ارائه دهند و پیشنهادهایی برای بهبود آن ارائه کنند.
جدول 1. مؤلفه‌های دشمن‌شناسی در کتاب‌های درسی آمادگی دفاعی

کتاب درسی    آمادگی دفاعی پایهٔ نهم    آمادگی دفاعی پایهٔ دهم    فراوانی    درصد
مؤلفه / واحد تحلیل    متن    تصاویر    فعالیت‌ها    متن    تصاویر    فعالیت‌ها        
ماهیت و ویژگی‌های دشمن    23    1    3    18    4    1    50    7.17
علت‌ها و دلایل دشمنی    14    2    2    19    0    1    38    5.45
اهداف دشمن    19    1    8    39    1    3    71    10.18
ابزارها و شیوه‌های دشمن    21    0    10    48    13    8    100    14.34
 ابزارها و شیوه‌های مقابله با دشمن    114    52    40    150    62    20    438    62.84
فراوانی    191    56    63    274    80    33    697    100
درصد فراوانی    27.4    8.03    9.03    39.1    11.47    4.73    100    
1ـ2. مؤلفة ماهیت و ویژگی‌های دشمن 
اولین و اساسی‌ترین گام در فرایند دشمن‌شناسی، تعریف دقیق دشمن و تشخیص مصادیق اصلی آن است. دشمن یک مفهوم انتزاعی و خیالی نیست؛ بلکه واقعیتی مشخص است که باید آن را به‌درستی شناسایی کرد تا از دشمن‌تراشی‌های داخلی و انحرافی پرهیز شود. دشمن، هر فرد یا جریانی است که با حاکمیت یک نظام مستقل، مردمی و دینی مخالف باشد. این تعریف، دایرة وسیعی از مخالفان را شامل می‌شود که منافع خود را در تضاد با چنین نظامی می‌بینند. این گروه‌ها شامل طمع‌ورزان، غارتگران ثروت‌های ملی، سودجویان، زورگویان، وابستگان به قدرت‌های خارجی و کسانی هستند که از حاکمیت فرهنگ دینی زیان شخصی می‌بینند. بااین‌حال در رأس این مجموعه، دشمنان خارجی قرار دارند که از شکل‌گیری حکومت اسلامی بیشترین ضرر را متحمل شده‌اند. به‌طور مشخص، ایالات متحدة آمریکا به‌دلیل خسارت‌های فراوانی که از پیروزی انقلاب اسلامی دیده است، دشمن اصلی و پیشرو معرفی می‌شود و پس از آن، صهیونیست‌ها و کمپانی‌های بزرگ جهانی قرار دارند (بیانات مقام معظم رهبری در خطبه‌های نماز جمعة تهران، 26/09/1378).
ازآنجاکه شناخت ماهیت و ویژگی‌های دشمن برای هر نوع اقدامی یک پیش‌نیاز تلقی می‌شود، لازم است برنامة درسی به‌گونه‌ای طراحی شود که آگاهی از ویژگی‌ها و خصوصیات دشمن را برای دانش‌آموزان در پی داشته باشد. این توجه می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند که درک بهتری از ماهیت دشمن و تهدیدات آن پیدا کنند. این مؤلفه، در مجموع، پنجاه مرتبه در کتاب‌های آمادگی دفاعی تکرار شده است. کمترین تکرار این مؤلفه، در بخش فعالیت‌ها با یک مورد مشاهده شده است که به‌نظر می‌رسد نیاز به گنجاندن فعالیت‌های تعاملی بیشتر در این زمینه وجود دارد. این میزان فراوانی، معادل هفت درصد از کل محتوای کتاب است که می‌تواند نشان‌دهندة نیاز به تقویت این بخش در محتوای آموزشی باشد.
2ـ2. مؤلفة علت‌ها و دلایل دشمنی
دشمنی با جمهوری اسلامی ایران، نه از سر دشمن‌تراشی، بلکه واکنشی طبیعی به تحولات اساسی‌ای است که انقلاب اسلامی در سطوح داخلی، منطقه‌ای و جهانی ایجاد کرده است. انقلاب اسلامی با قطع منافع نامشروع قدرت‌های سلطه‌گر، احیای هویت اسلامی، مقابله با سلطة خارجی، ترویج خوداتکایی، و حمایت از مقاومت، زمینه‌ساز خشم قدرت‌های غربی شد. پیش از انقلاب، ایران به‌مثابة حیاط خلوت قدرت‌های استعماری عمل می‌کرد و منابع آن در اختیار بیگانگان بود. انقلاب با تأکید بر استقلال سیاسی و اقتصادی، این روند را متوقف کرد و همین مسئله یکی از ریشه‌های اصلی دشمنی به‌شمار می‌رود. تحول ساختاری انقلاب الگویی الهام‌بخش برای جهان اسلام شد و موجی از بیداری اسلامی و مقاومت را در منطقه ایجاد کرد. کشورهایی مانند فلسطین، لبنان و یمن از این روحیه اثر پذیرفتند و در برابر سلطه و اشغال ایستادند؛ اتفاقی که منافع بلندمدت غرب را تهدید کرد. جمهوری اسلامی با نفی ساختار سلطه‌گر/سلطه‌پذیر در سطح بین‌الملل، به چالشگر نظم جهانی تبدیل شد (بیانات در خطبه‌های نمازجمعه، 24/11/1382).
احیای خودباوری ملی از دیگر عوامل اصلی دشمنی‌هاست. انقلاب اسلامی با تکیه بر توان داخلی مسیر پیشرفت در حوزه‌های علمی، دفاعی و صنعتی را در پیش گرفت و امکان الگوسازی برای دیگر ملت‌ها را فراهم کرد. این امر نگرانی قدرت‌های بزرگ از شکل‌گیری یک «ژاپن اسلامی» را افزایش داد. همچنین حمایت انقلاب اسلامی از آرمان فلسطین و مقابله با رژیم صهیونیستی معادلات امنیتی منطقه را بر هم زد و خصومت آمریکا و اسرائیل را تشدید کرد. در نهایت، گفتمان عدالت‌محور و ضد سلطة جمهوری اسلامی، به‌عنوان بدیلی برای نظام لیبرال سرمایه‌داری، تهدیدی ایدئولوژیک برای نظم جهانی موجود تلقی می‌شود (بیانات در خطبه‌های نمازجمعه، 24/11/1382).
این مؤلفه 38 بار در کتاب‌ها مورد توجه قرار گرفته است. بیشترین میزان تکرار این مؤلفه، در متن کتاب‌های پایة دهم با نوزده مورد بوده است. آگاهی از علت و دلایل دشمنی دشمنان می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند که به‌طور عمیق‌تری به تحلیل رفتارهای دشمن بپردازند و درک بهتری از انگیزه‌ها و راهبردهای آنها پیدا کنند. این توجه به دلایل دشمنی می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند تا در مواجهه با چالش‌ها و تهدیدات، تصمیم‌گیری‌های بهتری داشته باشند و بینش صحیحی از زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و سیاسی دشمنی‌ها پیدا کنند. با وجود اهمیت بالای این مورد، مؤلفان کتاب‌های آمادگی دفاعی تأکید چندانی بر آن نداشته‌اند؛ به‌گونه‌ای‌که پس از مؤلفة دلایل دشمنی، کمترین میزان توجه در بین مؤلفه‌ها به این مورد اختصاص یافته است.
3ـ2. مؤلفة اهداف دشمن
اهداف دشمن دارای ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی است و مقابله با آن مستلزم بصیرت راهبردی، تقویت اعتماد عمومی و حفظ انسجام ملی است. درک این اهداف و شناخت روش‌های مقابله‌ای شرط لازم برای استمرار حرکت انقلابی و تحقق آرمان‌های جمهوری اسلامی به‌شمار می‌رود. از دیدگاه مقام معظم رهبری، دشمنی‌های مستمر با جمهوری اسلامی ایران ریشه در اهداف کلان و ساختار قدرت‌های استکباری دارد که با ماهیت و جهت‌گیری‌های انقلاب اسلامی در تعارض اساسی قرار دارند. 
اصلی‌ترین هدف دشمن، نابودی کامل ساختار جمهوری اسلامی و در صورت عدم توفیق، تغییر محتوا و ماهیت آن از درون است. تلاش برای تبدیل جمهوری اسلامی به حکومتی بی‌هویت و فاقد روح انقلابی، از مصادیق این راهبرد است. دشمن با بهره‌گیری از ابزارهای رسانه‌ای و روانی می‌کوشد که میان ارکان اصلی نظام، اعم از رهبری، قوای سه‌گانه و نیروهای انقلابی، اختلاف و شکاف ایجاد کند. این پروژه با هدف تضعیف انسجام درونی نظام و ناکارآمد نشان دادن آن پیگیری می‌شود (بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان استان کرمان، 19/02/1384).
از منظر رهبر انقلاب، فشار اقتصادی به‌مثابة ابزاری برای دلسرد کردن مردم و کاستن از اعتماد عمومی به‌کار گرفته می‌شود. تحریم‌های گسترده، محاصرة مالی و ایجاد بحران‌های معیشتی از جمله ابزارهای دشمن برای تضعیف پیوند مردم با نظام هستند (بیانات در دیدار زائران و مجاوران بارگاه حضرت علی‌بن‌موسی الرضا ؟ع؟، 01/01/1388).
ممانعت از پیشرفت ایران در عرصه‌های دانش‌بنیان و فناوری‌های راهبردی، از دیگر اهداف دشمن است. تحریم‌های علمی، فشار بر نخبگان، و محدودیت در دسترسی به دانش و تجهیزات پیشرفته، در راستای این سیاست دنبال می‌شود. رهبر انقلاب برای توصیف استفادة هم‌زمان دشمن از ابزارهای اقتصادی، سیاسی، امنیتی، سایبری و رسانه‌ای، از مفهوم «جنگ ترکیبی» استفاده می‌کنند. این نوع جنگ با هدف فروپاشی تدریجی توان ملی و ایجاد بحران در عرصه‌های مختلف طراحی شده است (بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، 01/01/1402).
اهداف دشمن به‌طور کلی 71 مرتبه در کتاب‌ها تکرار شده که نشان‌دهندة اهمیت این موضوع در آموزش است. از این تعداد، 39 مورد در متن کتاب‌ها ذکر شده که نشان‌دهندة تمرکز بر تشریح و تحلیل اهداف دشمن با استفاده از متن درس در این کتاب‌هاست. کمترین تکرار این مؤلفه نیز در بخش تصاویر با یک مورد بوده است. این امر نشان می‌دهد که به قرار دادن محتوای بصری بیشتر در این زمینه نیاز است تا دانش‌آموزان بتوانند اهداف دشمن را به‌طور بصری و ملموس‌تر درک کنند.
4ـ2. مؤلفة ابزارها و شیوه‌های دشمن
ابزارها و شیوه‌های دشمنان جمهوری اسلامی ایران در جنگ با ملت ایران، متنوع، پیچیده و چندلایه است. مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی) این ابزارها را در چند محور اصلی تبیین کرده‌اند.
یکی از برجسته‌ترین ابزارهای دشمن، «تبلیغات گسترده» و عملیات روانی است. دشمن می‌کوشد که با تحریف واقعیت‌ها، انتشار شایعات، تخریب باورهای دینی و ایجاد فضای یأس و ناامیدی، بر افکار عمومی تأثیر بگذارد و روحیة مقاومت را در ملت تضعیف کند. این عملیات تبلیغاتی، به‌طور خاص ایمان مردم، اعتماد به ولایت فقیه و استقلال فکری جامعه را نشانه گرفته است. از دیگر شیوه‌های دشمن، «تفرقه‌افکنی مذهبی» است. استفادة ابزاری از اختلافات میان مذاهب اسلامی، به‌ویژه ایجاد شکاف میان شیعه و سنی، از سیاست‌های ثابت دشمنان برای تضعیف اتحاد امت اسلامی است. رهبر انقلاب این رویکرد را بخشی از سیاست راهبردی استعمار در دنیای اسلام دانسته‌اند که هدف آن جلوگیری از شکل‌گیری قدرت اسلامی واحد است: «سیاست قدیمی استعمار ایجاد تفرقه میان مسلمانان است… . دشمن از هر وسیله‌ای برای تضعیف وحدت اسلامی استفاده می‌کند» (بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان اجلاس وحدت اسلامی، 27/09/1395).
«نفوذ فرهنگی» و شبیخون نرم از مهم‌ترین ابزارهای دشمن در حوزة فرهنگ است. دشمن می‌کوشد که از طریق رسانه‌های ماهواره‌ای، فضای مجازی، فیلم، موسیقی و ادبیات، سبک زندگی غربی را به‌صورت خزنده جایگزین ارزش‌های اسلامی کند. تخریب بنیان خانواده، تضعیف غیرت دینی و تحقیر هویت اسلامی، از اهداف این هجمة فرهنگی است: «امروز یک جنگ نرم تمام‌عیار در دنیا وجود دارد. هدف این جنگ، ذهن‌ها و دل‌هاست؛ نه مرزها و خاک‌ها» (بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 26/06/1388).
در بعد سیاسی نیز «نفوذ در ارکان تصمیم‌گیری و نخبگان» یکی از شیوه‌های کلیدی دشمن است. تلاش برای جهت‌دهی به افکار نخبگان سیاسی، دانشگاهی و فرهنگی با هدف انحراف انقلاب از مسیر اصلی خود، بخشی از نقشة دشمن در مقابله با جمهوری اسلامی است. «نفوذ از خطرناک‌ترین تهدیدات دشمن است؛ یعنی آنجایی که دشمن بتواند در مراکز تصمیم‌گیری یا تصمیم‌سازی کشور اثر بگذارد» (بیانات در دیدار با فرماندهان سپاه، 13/07/1394). ازسوی‌دیگر، دشمن از ابزار «اقتصادی» نیز بهره می‌گیرد. تحریم‌های ظالمانه، فشارهای معیشتی و اخلال در نظام تولید و بازار ایران، با هدف ایجاد نارضایتی عمومی و فاصله‌افکنی میان مردم و نظام طراحی شده‌اند. «تحریم اقتصادی امروز یکی از ابزارهای دشمن است، برای اینکه ملت ایران را از حرکت بازبدارد (بیانات در دیدار با کارگران، 10/02/1397).
در مجموع، شیوه‌های دشمن متکی بر شبکه‌ای از ابزارهای تبلیغی، فرهنگی، روانی، اقتصادی، سیاسی و مذهبی است که در راستای تضعیف پایه‌های انقلاب و از بین بردن مقاومت ملی برنامه‌ریزی شده‌اند. رهبر انقلاب تأکید دارند که تنها با «بصیرت»، «اتحاد» و «تقویت ایمان دینی» می‌توان در برابر این ابزارها ایستادگی کرد و تهدیدات دشمن را به فرصت تبدیل نمود.
این مؤلفه صد مرتبه در دو کتاب نهم و دهم ذکر شده است که معادل چهارده درصد از کل فراوانی‌ را شامل می‌شود. این آمار نشان‌دهندة توجه به شیوه‌ها و ابزارهای دشمن در مواجهه با تهدیدات است. کمترین میزان توجه به این مؤلفه، در کتاب پایة نهم در بخش تصاویر بوده که نشان می‌دهد این موضوع در قالب بصری کمتر مورد توجه قرار گرفته است. 
5ـ2. مؤلفة ابزارها و شیوه‌های مقابله با دشمن 
راهبردهای مقابله با دشمن از دیدگاه مقام معظم رهبری مبتنی بر اصولی چون ایمان، بصیرت، وحدت و ایستادگی در برابر تهاجم همه‌جانبة دشمن است. رهبر انقلاب اسلامی تأکید دارند که مقابله با دشمن تنها از طریق نظامی یا سیاسی میسر نیست؛ بلکه جهاد همه‌جانبه در ابعاد فرهنگی، اعتقادی، اقتصادی و رسانه‌ای را می‌طلبد.
یکی از مهم‌ترین ابزارهای مقابله، بصیرت و آگاهی سیاسی مردم و مسئولان است. ایشان تأکید می‌کنند که جامعه باید دشمن و روش‌ها و اهدافش را به‌درستی بشناسد تا فریب ظواهر و نقشه‌های پیچیدة آن را نخورد: «دشمن نمی‌خواهد مردم بصیرت سیاسی داشته باشند... بصیرت مردم خنثی‌کنندة توطئه‌هاست» (بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان، 23/12/1386). اتحاد و انسجام ملی نیز از ارکان اصلی مقابله با دشمن معرفی شده است. وحدت میان اقشار، نهادها، اقوام و مذاهب اسلامی سد محکمی در برابر تفرقه‌افکنی دشمن ایجاد می‌کند. ایشان قاطعیت ملی و الفت دل‌ها را نقطة مقابل القائات دشمن می‌دانند: «اگر اتحاد ملی مستحکم باشد، دشمن کاری نمی‌تواند بکند» (بیانات در دیدار مردم تبریز، 28/11/1381)؛ «هدف دشمن این است که در صفوف ملت شکاف ایجاد کند... راه مقابله، حفظ وحدت است» (بیانات در دیدار بسیجیان، 29/08/1392).
ایستادگی بر آرمان‌ها و اصول انقلاب از دیگر شیوه‌های راهبردی مقابله است. معظم‌له هشدار می‌دهند که کوتاه آمدن از ارزش‌ها زمینة نفوذ و استحالة تدریجی را فراهم می‌سازد: «هرجا به اصول انقلاب پایبند بوده‌ایم، پیش رفته‌ایم؛ هرجا کوتاه آمدیم، عقب ماندیم» (بیانات در دیدار با دانشجویان، 07/09/1386). در حوزة اقتصادی نیز جهاد اقتصادی به‌منظور خنثی‌سازی تحریم‌ها و کاهش وابستگی از طریق تولید داخلی، تقویت زیرساخت‌ها و پرهیز از اسراف، یکی از راهبردهای مهم رهبری در برابر فشار اقتصادی دشمن معرفی شده است: «جهاد اقتصادی یعنی تحرک عمومی برای ضربه زدن به تحریم دشمن و تقویت ساخت درونی کشور» (بیانات در آغاز سال، مشهد مقدس، 01/01/1390).
شیوه‌ها و ابزارهای مقابله با دشمن پرتکرارترین مؤلفه در کتاب درسی آمادگی دفاعی است که 438 بار مورد توجه قرار گرفته و نشان‌دهندة اهمیت بالای آموزش شیوه‌های مقابله با دشمن از نظر مؤلفان کتاب است. شناخت ابزارها و شیوه‌های مقابله با دشمن می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند که مهارت‌های لازم را برای مواجهه با تهدیدات کسب کنند. کمترین میزان آن در فعالیت‌های کتاب دهم با بیست مورد بوده است. این کمبود می‌تواند به این معنا باشد که دانش‌آموزان نیاز دارند که در فعالیت‌های تعاملی بیشتری شرکت کنند تا بتوانند شیوه‌های مقابله با دشمن را به‌طور مؤثرتری یاد بگیرند.
بررسی یافته‌های مربوط به واحدهای تحلیل نیز نشان می‌دهد که ۶۶ درصد مؤلفه‌های مربوط به دشمن‌شناسی در متن درس‌ها ذکر شده است و کمترین میزان آن در بخش فعالیت‌هاست که سیزده درصد کل فراوانی را شامل می‌شود. بیست درصد از این مؤلفه‌ها نیز در بخش تصاویر مورد تأکید بوده است.
بحث و نتیجه‌گیری
در مجموع، مؤلفه‌های دشمن‌شناسی 697 بار در کتاب‌های درسی آمادگی دفاعی مورد تأکید قرار گرفته‌اند. این آمار نشان‌دهندة اهمیت و ضرورت آموزش مفاهیم دشمن‌شناسی در نظام آموزشی و تلاش برای ارتقای آگاهی دانش‌آموزان در مواجهه با تهدیدات و چالش‌های مختلف است. با وجود این، اشکالاتی در این زمینه وجود دارد که توجه به آنها می‌تواند به بهبود برنامة درسی کمک کند. 
چنان‌که ذکر شد، در میان پنج مؤلفة مورد بررسی، مؤلفة «شناخت ماهیت و ویژگی‌های دشمن» از جهت میزان توجه در ردة چهارم است. این در حالی است که شناخت بر هر اقدام و تصمیمی مقدم است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، بدون شناخت و آگاهی، رسیدن به هدف غیرممکن یا بسیار دشوار خواهد بود. پیامبر اکرم ؟ص؟ فرمودند: «مَنْ عَمِلَ عَلَى غَيْرِ عِلْمٍ كَانَ مَا يُفْسِدُ أَكْثَرَ مِمَّا يُصْلِحُ (کلینی، 1363، ج1، ص44)؛ كسى كه بدون شناخت عمل كند، خراب كردنش بيشتر از درست كردن اوست». در حدیثی دیگر، امام صادق ؟ع؟ فرمودند: «اَلْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ اَلطَّرِيقِ وَ لاَ يَزِيدُهُ سُرْعَةُ اَلسَّيْرِ مِنَ اَلطَّرِيقِ إِلاَّ بُعْداً (کلینی، 1363، ج1، ص43)؛ كسى كه بدون شناخت عمل كند، همچون كسى است كه در بيراهه رود. چنين كسى هرچه تندتر رود، از راه دورتر مى‌افتد». 
بنابراین، مادامی که ماهیت و ویژگی‌های دشمن به‌خوبی شناخته نشود، شناخت اهداف، ابزار‌ها و شیوه‌های آن و راه‌های مقابله با او ممکن نخواهد بود و چه‌بسا ممکن است باعث سردرگمی و تصمیم اشتباه شود. پس لازم است که شناخت ماهیت دشمن در کتاب درسی بیشتر مورد تأکید قرار گیرد تا بتوان انتظار داشت که پرداختن به سایر مؤلفه‌های دشمن‌شناسی نتیجة مطلوبی در پی داشته باشد. با توجه به این اهمیت، توجه ناکافی به این مؤلفه در متون آموزشی می‌تواند پیامدهای متعددی در سطح نگرش و بینش دانش‌آموزان به‌همراه داشته باشد. بخشی از این پیامدها عبارت‌اند از:
۱. ایجاد درک سطحی و واکنشی: تمرکز صرف بر روی روش‌های دشمنی بدون تبیین دقیق ماهیت او، دانش‌آموزان را به جایگاهی واکنشی و منفعل سوق می‌دهد. آنها می‌آموزند که در برابر یک «پدیده» یا «روش» مقابله کنند؛ اما نمی‌آموزند که این پدیده از کدام تفکر و ماهیت نشئت گرفته است. 
۲. افزایش آسیب‌پذیری در برابر فریب: یکی از مهم‌ترین تأکیدات در بیانات رهبری، تفکیک میان «دشمن اصلی» و «عناصر فریب‌خوردة داخلی» است. زمانی که ماهیت دشمن اصلی و کانون دشمنی به‌درستی معرفی نشود، این خطر وجود دارد که جوانان اختلافات سلیقه‌ای و سیاسی داخلی را «دشمنی اصلی» بپندارند. این همان هدفی است که دشمن برای ایجاد شکاف و تفرقه دنبال می‌کند. 
3. ناتوانی در تحلیل تهدیدات جدید: روش‌های دشمن همواره در حال تغییر و به‌روزرسانی است. اگر دانش‌آموز صرفاً با مصادیق فعلی تهدید آشنا شود، در آینده قادر به تحلیل و ‌شناسایی تهدیدات جدید نخواهد بود؛ اما اگر «ماهیت» دشمن را که ثابت است (یعنی خوی سلطه‌گری، استکباری و ضدیت با استقلال و دین)، به‌درستی بشناسد، می‌تواند هر اقدام جدیدی از سوی او را پیش‌بینی و تحلیل کند. 
۴. غفلت از علت اصلی خصومت‌ها: درک این موضوع که علت دشمنی‌ها نفسِ وجودی انقلاب اسلامی و «جمع کردن سفرة غارت بیگانگان» است، به ملت روحیة مقاومت و عزت نفس می‌بخشد؛ اما اگر این چرایی به‌درستی تبیین نشود، ممکن است این تصور غلط ایجاد شود که دشمنی‌ها نتیجة برخی سیاست‌های تهاجمی یا «دشمن‌تراشی» بوده است.
از دیگر نتایجی که از یافته‌های پژوهش به‌دست می‌آید، توزیع نامتوازن مؤلفه‌هاست. تأکید بر «ابزارها و شیوه‌های دشمن» به‌تنهایی بیش از چهار مؤلفة دیگر است. تأکید بیش‌ازحد بر ابزارها و شیوه‌های دشمن می‌تواند به غفلت از دیگر مؤلفه‌های مهم دشمن‌شناسی بینجامد. این عدم توازن ممکن است به دانش‌آموزان این احساس را القا کند که تنها ابزارها و شیوه‌های دشمن اهمیت دارند و دیگر جنبه‌ها، مانند ماهیت، اهداف و دلایل دشمنی می‌توانند نادیده گرفته شوند.
چنان‌که ذکر شد، بیشترین میزان توجه به مؤلفه‌های دشمن‌شناسی، در بخش متن بوده و تنها بیست درصد محتوای ناظر به دشمن‌شناسی در تصاویر کتاب انعکاس یافته است؛ درحالی‌که تصاویر می‌توانند به دانش‌آموزان کمک کنند که مفاهیم پیچیده را بهتر درک کنند. با ارائة اطلاعات بصری، ارتباطات بین مفاهیم برای دانش‌آموزان بیشتر نمایان می‌شود و فرایند یادگیری تسهیل می‌یابد. همچنین این نوع محتوا می‌تواند جذابیت بیشتری برای دانش‌آموزان داشته باشد و در نتیجه، انگیزه و توجه بیشتری به مطالب کتاب در ایشان ایجاد کند. 
این نتایج می‌توانند به طراحان محتوای آموزشی کمک کنند که با توجه به نقاط قوت و ضعف موجود، محتوای آموزشی را با توزیع متوازن مطالب، استفاده از ظرفیت تصاویر و توجه بیشتر به شناخت ماهیت دشمن به‌گونه‌ای بهبود بخشند که دانش‌آموزان بتوانند به‌طور مؤثرتری با مؤلفه‌های دشمن‌شناسی آشنا شوند و درک عمیق‌تری از آن پیدا کنند.