اسلام و پژوهش‌های تربیتی

مقدمه
فلسفه برای کودکان قصد دارد با به‌چالش کشیدن باورهای اخلاقی، اعم از درست و نادرست، کودک را به درک درست‌تر و استوارتری از قوانین اخلاقی برساند. تدریس فلسفه به کودکان قابلیت‌های زبان‌شناسی، انطباقی و شناختی بچه‌ها را تقویت می‌کند. دانش‌آموزان در برابر گفت‌وگوی کلاسی قدرت مقاومت نداشته، چاره‌ای جز وارد شدن به بحث و مطرح کردن افکار خود ندارند. در این طرح، کودک خود را در موقعیت‌های عینی و تجربیات شخصی درگیر می‌کند؛ هیجانات را مورد تحقیق قرار می‌دهد تا به باور موجهی دربارة یک موقعیت اخلاقی یا غیراخلاقی دست یابد. این باور موجه می‌تواند قدرت تصمیم‌گیری او را در موقعیت‌های مشابه در آینده تحت تأثیر قرار دهد. با این روش، مهارت‌های شناختی به‌جای اینکه با تمرین‌های جداگانه‌ای به‌دست آیند، در زمینة خود کسب می‌شوند (محمدیان و فرقدانی، 1397). فلسفه، مهارت‌های تحقیق را در اختیار دانش‌آموزان می‌گذارد تا آنها انسان‌های متفکر، دقیق و منطقی‌تری شوند. در بحث و گفت‌وگوست که بچه‌ها هوشیاری و تفکر دقیق و ماهرانه را به‌تدریج کسب می‌کنند و درست همان‌طورکه زبان در حین بازی با سهولت بیشتری آموخته می‌شود، فلسفه برای کودکان نیز کمک می‌کند که دانش‌آموزان در حین بحث، جایی که اجباری ندارند به نتایج از پیش تعیین‌شده‌ای برسند، استدلال را بیاموزند. بحث‌های بدون جهت‌گیری این امکان را به دانش‌آموزان می‌دهد که نظرات خود را در ارتباط با نظرات دیگران کشف و کامل کنند. دانش‌آموزان بین خودشان شور می‌کنند؛ سپس این فرایند مشورت توسط تک‌تک دانش‌آموزان درونی‌سازی می‌شود و خود شروع به فکر می‌کنند. این مشورت‌های گروهی در کلاس موجب تفکر می‌شود که ماهرانه و حساب‌شده است. تفکری که از ملاک‌های مناسب استفاده می‌کند، خوداصلاحگر است و نسبت‌به محتوای کلام حساس است. این تفکر، نه یک تفکر معمولی، بلکه تفکر انتقادی است (محمدی، 1399). 
امروزه در دنیا به زبان کودکی به کودکان فلسفه می‌آموزند. نگاه مدرن به مسائل حیات، امروزه پیشروان علمی دنیا را به اینجا رسانده است که باید فلسفه را از دورة دبستان به کودکان تعلیم داد؛ البته به زبان کودکی. این مثالی است برای روشن شدن این مطلب که آموزش و پرورش چقدر می‌تواند در آیندة کشور اثر بگذارد (بخش‌هایی ار سخنان مقام معظم رهبری در دیدار معلمان سراسر کشور، 12/02/1385). قدرت تمییز، داوری و استدلال، از اهمیت انکارناپذیری در زندگی فردی و حیات جمعی برخوردار است. نقش این امور را در تفاهم میان آدمیان و در نتیجه، نشاندن «گفت‌وگو» به‌جای «نزاع» در درون و میان تمدن‌ها نیز نمی‌توان نادیده گرفت. با وجود این، حتی در گروه‌های فلسفة دانشگاه‌ها نیز بسیاری از دانشجویان فاقد قدرت تمییز، داوری و استدلال‌اند (عنابستانی، 1397). 
البته این معضل به کشورهای جهان سوم محدود نمی‌شود. در کشورهای پیشرفته و کشورهای غربی نیز این امر محسوس بوده است؛ اما اندیشمندان و فلاسفة این کشورها مدتی (حدود نیم‌قرن) است که دست‌به‌کار شده‌اند. در این مدت، تلاش‌های بسیاری انجام شده است. در این زمینه مطالعات و تحقیقات بسیاری به‌عمل آمده و کنفرانس‌های متعددی تشکیل شده است و با عنایت به این امر که برای تقویت توانایی‌های ذهنی و استدلالی افراد دانشگاه بسیار دیر است، به این نتیجه رسیده‌اند که باید این کار را از دوران کودکی آغاز کرد. بدین ترتیب، شاخة دیگری از فلسفه متولد شده که «فلسفه برای کودکان» نام گرفته است. از این طریق، فلسفه وارد دبستان‌ها و مدرسه‌های راهنمایی شده است. این برنامه در حال حاضر در بیش از سی کشور جهان، از استرالیا گرفته تا ایسلند، از بلغارستان تا برزیل و از کانادا تا تایوان، به شانزده زبان در حال اجراست. پروفسور متیو لیپمن بنیان‌گذار این برنامه است. برنامة او، یعنی فلسفة او برای کودکان، جایزة سال 2001 انجمن فلسفه را به خود اختصاص داد. این برنامه از طریق یونسکو و انجمن معلمان فلسفة آمریکا تقدیر شده است. لیپمن نویسنده یا نویسندة همکار 26 کتاب در زمینة فلسفة تعلیم و تربیت است. تفکر هر انسانی دارای ارزش واقعی و ابدی نیست و تفکر ارزشمند از نظر خدای متعال، مشروط و مقید به بیداری، قیام، حرکت و حیات متفکر است. بنا بر نقل شیخ کلینی ؟رح؟ در کتاب «تفکر» اصول کافی، از امام صادق ؟ع؟ دربارة کیفیت تفکری که از نماز شب هم بهتر است، پرسیدند. حضرت پاسخ فرمودند: «باید از خرابه‌ها و خانه‌ها مرور کند و به آنها بگوید: کجایند ساکنان تو؟ کجایند سازندگان تو؟ چه شده؟ چرا با من سخن نمی‌گویی؟ »
الگوی اسلامی تربیت عقلانی، پرورش متفکر قیام‌کننده از ماده به معنا و ملک به ملکوت است و بسترسازی برای شکوفایی تمام ارزش‌های انسانی و تحقق انسان کامل را دنبال می‌کند؛ نه تربیت مغز متفکری که چون ربات انسان‌نما فقط در خدمت تولید علوم ابزاری، توسعة صنعتی و افزایش رفاه مادی برای مستکبران و دنیاطلبان قرار گیرد. بنابر الگوی اسلامی تربیت عقلانی، فاصله گرفتن از دنیا و قیام برای خدا، مقدمة تفکر است؛ حال آنکه بنا بر الگوهای رایج غربی، توجه به دنیا و تلاش برای عمران و آبادی آن، شرط تحقق انسان متفکر و اندیشمند است (خطیبی، ۱۳۹۴). اعتصامی و شفیع‌آبادی (1401) به این نتایج دست یافتند که رویکرد فرایندی آموزش فلسفه برای کودک بر راهبردهای خودتنظیمی و اشتیاق تحصیلی دانش‌آموزان تأثیر معناداری دارد. ایرانشاهی و همکاران (1396) نیز پژوهش دربارة اثربخشی آموزش فلسفه برای کودکان بر تربیت شهروندی دانش‌آموزان را به‌صورت کمّی انجام داده و به این نتیجه رسیده‌اند که فلسفه برای کودکان برنامه‌ای است که با هدف آموزش استدلال و مهارت‌های تفکر به کودکان ارائه شده است و سعی دارد بتواند تأثیری مثبت و ارزشمند بر چگونگی تفکر کودکان و نوجوانان داشته باشد. ترمات (Termaat, 2023) در پژوهشی به بررسی فلسفه برای کودکان در تدریس تفکر پرداخته که در مجلة فلسفه برای کودکان منتشر شده است. این پژوهش به بررسی تأثیر آموزش فلسفه بر یادگیری و قدرت تحلیل و تعلیم در کودکان پرداخته است. در واقع، این پژوهش به‌صورت کیفی تأثیر آموزش فلسفه بر میزان یادگیری کودکان را تبیین کرده است. ایشکلار و اوزتورک (Işıklar & Öztürk, 2022) در پژوهشی به‌صورت مستقل به بررسی دیدگاه معلمان دبستان دربارة کتاب‌های فلسفة تهیه‌شده برای کودکان پرداخته‌اند. در واقع، این پژوهش به بررسی برخی نقدها و چالش‌های موجود در کتب فلسفه پرداخته است. لون (Lone, 2022) نیز در پژوهشی به‌صورت مستقل به بررسی «بازسازی در فلسفه برای کودکان»، پرداخته است. در این پژوهش، نویسنده به تبیین تأثیر برخی تغییرات و تجددگرایی در مباحث و آموزش فلسفه به کودک پرداخته است. 
آموزش فلسفه به کودکان بدین دلیل اهمیت دارد که فلسفه در پاسخ به پرسش‌های بنیادین بشری ریشه دارد. کودکان به‌طور طبیعی همواره در جست‌وجوی پاسخ به پرسش‌هایی دربارة هستی، خدا، انسان و جهان اطراف خود هستند. آموزش فلسفه به آنها امکان می‌دهد که این پرسش‌ها را با روشی منظم و عمیق بررسی کنند و تحلیل‌های انتقادی و خلاقانه‌ای از آنها ارائه دهند. این امر، علاوه بر تقویت قوای ذهنی کودکان، به پرورش تفکر انتقادی و پرسشگری آنان کمک می‌کند. همچنین برنامة آموزش فلسفه برای کودکان فرصتی است تا نگرش‌ها و آموزه‌های فلسفی را با توجه به معرفت‌شناسی اسلامی بررسی کند و زمینه‌های پذیرش، تغییر و تعدیل این برنامه در نظام تربیتی کشور را فراهم آورد. این امر به تعامل و هماهنگی بیشتر میان فلسفه و آموزه‌های دینی کمک خواهد کرد. در مجموع، آموزش فلسفه به کودکان فرصتی را برای درک عمیق‌تر و منظم‌تر پدیده‌های پیرامون و پرورش قوای ذهنی و تفکر انتقادی آنان فراهم می‌کند که در نهایت به تربیت شهروندانی آگاه و متفکر منجر خواهد شد. نتایج حاصل از مقاله می‌تواند دستمایه‌اي براي مجریان برنامة فلسفه براي کودکان و در راستای پرورش تفکر کودک با نظر به معرفت‌شناسی اسلامی به‌عنوان فلسفة تأثیرگذار در نظام تربیتی ایران باشد. 
روش پژوهش
روش پژوهش برحسب هدفْ کاربردی، برحسب نوع داده کیفی و برحسب زمان گردآوری داده، مقطعی است و برحسب روش گردآوری داده‌ها یا ماهیت و روش پژوهش، تحلیل محتواست. جامعة آماری پژوهش حاضر مشتمل بر دو‌بخش زیر است: الف) استادان دانشگاه‌های استان تهران در سال 1400ـ1401 طبق ملاک‌های ورودی: 1. دارا بودن حداقل پانزده سال سابقة تدریس و تحصیل مرتبط با موضوع؛ 2. دارای مدرک دکتری تخصصی و عضو هیئت علمی در رشته‌های فلسفة تعلیم و تربیت، علوم تربیتی، علوم دینی و... ؛ 3. تخصص و تجربة کافی در زمینة فلسفة تعلیم و تربیت، علوم تربیتی، علوم دینی و.... ، نظیر تدوین مقاله، کتاب، طرح پژوهشی و... ؛ ب) صاحب‌نظران کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و مسئولان ذی‌ربط آموزش و پرورش مطابق با ملاک‌های ورودی: 1. دارا بودن حداقل ده سال سابقة کار مرتبط با موضوع؛ 2. حداقل دارای مدرک کارشناسی ارشد در رشته‌های فلسفة تعلیم و تربیت، علوم تربیتی، علوم دینی و... ؛ 3. تخصص و تجربة کافی در زمینة فلسفة تعلیم و تربیت، علوم تربیتی، علوم دینی و... ، نظیر تدوین مقاله، کتاب، طرح پژوهشی و... . 
در این پژوهش از روش نمونه‌گیری غیرتصادفی از نوع هدفمند برای انتخاب مصاحبه‌شونده‌ها و بر اساس ملاک‌های ورود در پژوهش استفاده شد. در این روش، انتخاب موارد نمونه توسط پژوهشگر با توجه به هدف‌های مطالعه و ماهیت تحقیق صورت گرفته است. لازم به ذکر است که در این پژوهش، شانزده مصاحبه‌شونده با توجه به اصل اشباع در نظر گرفته شدند؛ یعنی مصاحبه‌شونده‌های شمارة 17 و 18 کد جدیدی به مصاحبه‌ها اضافه نکردند و مصاحبه متوقف شد. 
ابزار گردآوری داده‌ها: در قسمت مرور سیستماتیک، اطلاعات از طریق مطالعة کتب، نشریات، منابع اینترنتی و پایگاه‌های اطلاعاتی جمع‌آوری و پس از انتخاب منابع، نسبت‌به تهیة منابع، فیش‌برداری و ترجمة متون مورد نظر در خصوص آثار اخوان‌الصفا، شیخ‌الرئیس، ملاصدرا، مطهری، ابن‌خلدون، خواجه‌نصیرالدین طوسی و غزالی اقدام شده است. حاصل این‌بخش  مشخص کردن شاخص‌های پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام بر اساس مبانی نظری و پیشینة پژوهش می‌باشد. همچنین در قسمت مصاحبه، در این پژوهش از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته استفاده شد. در مصاحبه‌های انفرادی با مصاحبه‌شوندگان، برای بررسی مقدماتی، از یازده سؤال مصاحبه استفاده شد که این سؤال‌ها برگرفته از موضوع، الگو و اهداف پژوهش بود. علاوه بر سؤال‌های زیر، پژوهشگر سؤال‌های فرعی دیگری نیز در کنار هر سؤال برای درک تجارب شرکت‌کنندگان در حین مصاحبه مطرح کرد. 
پرسش‌نامة محقق‌ساختة ارائة الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام: این پرسش‌نامه شامل 99 گویه با طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت است که با مرور مبانی نظری، پیشینة پژوهش و نیز نتایج مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته (با تحلیل مضمون از طریق مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر)، تدوین شده است. مشخصات پرسش‌نامه در جدول 1 قابل مشاهده است: 

جدول 1. اطلاعات مربوط به پرسش‌نامة پژوهش
مفهوم    بعد    مؤلفه    تعداد گویه
پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام    اخلاقی شدن کودک و فهم مباحث ارزشی    آموزش ارزش‌های اسلامی    23
        فهم مفاهیم اسلامی    
        الهام از شخصیت‌های اخلاقی    
        آموزش و توجه به عبادات    
        رسیدگی به رفتارها و اخلاقیات    
        تشویق به مشارکت و خدمت به دیگران    
    ایجاد تفکر عقلی، استدلالی و منطقی    توجه به اهمیت عقل    12
        آموزش منطق    
        تشويق به پرسش و تفكر    
        آموزش تفكر نقادانه    
        آشنایی با منابع اسلامی    
        توجه به نقش علم و دانش    
    دیدگاه شهودی و فلسفی    تأكيد بر معرفت از طريق تجربه    19
        اهميت تفكر فلسفي در معرفت‌شناسي    
        نقش حكمت در معرفت‌شناسي    
        نقش آيات قرآن و روايات اسلامی    
        تأکید بر دعوت به تفکر و اندیشه    
    ارتقای درک سیاسی و اقتصادی    مفهوم عدالت    14
        مشارکت و شورا    
        مقابله با فساد و استبداد    
        احترام به حقوق انسانی    
        مفهوم مسئولیت اجتماعی    
    ارتقای درک معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی    توحید و اعتقاد به وجود خداوند    11
        توجه به مقصد انسانی    
        ارزش‌های اخلاقی    
    تأدیب و تربیت کودک    توجه به تربيت معنوی    10
        تعليم و تربيت بر اساس قرآن و سنت    
        رشد فكری و عقلانی    
    درک خداشناسی    وحدت الهی    10
        آشنایی با صفات الهی    
        تأثیر خداشناسی بر زندگی    
        پرهیز از شرک    

با توجه به سؤال‌های پژوهش، از روش‌های استنباطی (آزمون تی تک‌نمونه‌ای و آزمون تحلیل عاملی تأییدی) با استفاده از نرمافزارهای Spss-V23 و Smat Pls-V3 استفاده شد.
یافته‌های پژوهش
در جدول 2، مضامین برای شاخص‌ها، مؤلفه‌ها و ابعاد پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام آورده شده است.
جدول 2. مضامین سازمان‌دهندة مرتب‌سازی شدة شاخص‌­ها­، مؤلفه‌ها و ابعاد پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه
ردیف    مفاهيم استخراجي اوليه    کد
1    آشنایی با مفاهیم اصلی    A
2    ارائة نمونه‌های عملی    A
3    روش‌های تحقق ارزش‌ها    A
4    توسعة مهارت‌ها و فرهنگ‌های اسلامی    A
5    تربیت انسانی    A
6    مطالعهٔ منابع انسانی    B
7    تفكر و تحليل    B
8    مشاركت در گروه‌های مطالعاتی    B
9    توجه به سازوكارهای تفسيری    B
10    مشاوره از مراجع تقليد    B
11    مطالعهٔ منابع انسانی    B
12    استفاده از روش‌های تفسيری    B
13    بررسي تاريخچه و سير تكامل مفاهيم    B
14    مشاركت در گروه‌های مطالعاتی    B
15    استفاده از مشاوره    B
16    مطالعة زندگی‌نامهٔ شخصيت‌های اسلامی    C
17    تأمل در مفاهیم اسلامی در زندگی شخصیت‌های اسلامی    C
18    تحليل نظری شخصيت‌های اسلامی    C
19    مشاركت در مجامع علمی و فرهنگی    C
20    اقتدا و پيروی    C
21    معرفت در مورد مفاهيم دينی    D
22    روش‌های آموزش عبادات    D
23    درك معانی و مفاهيم عبادات    D
24    ارتقاي مهارت‌هاي عبادي    D
25    تأمل در ارتباط عبادات با زندگي    D
26    آموزش ارزش‌ها و اصول اخلاقي    E
27    توجه به معرفت‌شناسي اخلاقي    E
28    تربيت اخلاقي    E
29    مسئوليت‌پذيري اخلاقي    E
30    وجود روحية خدمت    F
31    تشويق به احساس همبستگي    F
32    ترويج اخلاق خيرخواهانه    F
33    توسعة ارتباط انساني    F
34    تربيت انسان بر اساس معرفت    F
35    تشويق به تفكر و تدبر    G
36    ترويج دانش و علم    G
37    ارزش قرآن و حديث    G
38    توجه به انديشه و عقلانيت    G
39    ترويج مباني منطقي    G
40    تشويق به تحليل و بررسي    G
41    احترام به انسان به‌عنوان مخلوق عقلاني    G
42    توجه به تحليل منطقي    H
43    توجه به استدلال قوي    H
44    ترويج استفاده از منطق در بررسي مسائل ديني    H
45    توجه به اصول منطقي قرآن و حديث    H
46    ترويج احترام به قواعد و اصول منطقي    H
47    توجه به منطق در فهم و تفاسير ديني    H
48    تشويق به پرسش و بحث    I
49    ترويج ارزش‌هاي عقلانيت    I
50    توجه به روش‌هاي تفكر اسلامي    I
51    تشويق به مطالعه و تحقيق    I
52    ترويج احترام به متفكران و علما    I
53    توجه به تفسير عقلاني از مفاهيم ديني    J
54    تشويق به بررسي منابع اسلامي    J
55    ترويج ارزش‌هاي عدالت و انصاف    J
56    تشويق به استدلال منطقي    J
57    توجه به تفكر ديني در زمينه‌هاي مختلف    J
58    تحلیل متون قرآنی    K
59    مفاهیم عرفانی    K
60    مطالعة منابع فقهی    K
61    اهمیت علم و دانش در قرآن    L
62    احترام به عالمان و دانشمندان    L
63    تشویق به كسب علم    L
64    الهام از درس‌ها و توصيه‌هاي انبیا و پیامبران    M
65    مفهوم «فطرت» و تجربه در اسلام    M
66    اهمیت قرآن و حدیث به‌عنوان معرفت تجربی    M
67    توجه به مبانی ایمانی    N
68    بررسی دیدگاه‌های فلسفی متعدد    N
69    رویکردهای اخلاقی و عرفانی    N
70    تأمل در آثار فلسفی و ادبی    N
71    عدالت    O
72    مشاركت مردم    O
73    توسعة اقتصادي    O
74    حفظ حقوق اجتماعي    O
75    حفظ حقوق بشر    O
76    حفظ امنيت    O
77    ترويج فرهنگ اسلامي    O
78    اخلاق    P
79    عبادت    P
80    دانش    P
81    معاملات    P
82    اجتماع    P
83    عدالت    P
84    توبه    P
85    تأکید بر معرفت به خدا    Q
86    تأکید بر تفکر در آيات قرآن    Q
87    تأکید بر ارتباط علم و دين    Q
88    تأکید بر تفکر در روايات اسلامي    Q
89    تأکید بر تفکر در فلسفة اسلامی    Q
90    عدل الهی    R
91    توجه به حقوق دیگران    R
92    توجه به مساوات    R
93    توجه به عدم تبعیض    R
94    توجه به حقوق انسان    R
95    توجه به توازن    R
96    توجه به نظرات و پیشنهادهای دیگران    S
97    توجه به نظرات مختلف    S
98    توجه به شورا    S
99    توجه به مشارکت عمومی    S
100    توجه به عدالت    T
101    توجه به شفافیت    T
102    توجه به نظارت    T
103    توجه به امانت    T
104    توجه به مسئولیت    T
105    توجه به حقوق زنان    U
106    توجه به حقوق کودکان    U
107    توجه به حقوق مسلمانان و غیرمسلمانان    U
108    توجه به حقوق اقلیت‌ها    U
109    توجه به حقوق بشر در جنگ    U
110    توجه به حفظ محیط زیست    V
111    توجه به حقوق شهروندان    V
112    عظمت و قدرت خدا    W
113    عدالت خدا    W
114    رحمت و حکمت خدا    W
115    توکل به خدا    W
116    پایبندی به دین    W
117    توجه به خداوند    X
118    توجه به رسالت پیامبران    X
119    توجه به قرآن    X
120    توجه به عدالت و محبت    X
121    توجه به عمل و عبادت    X
122    توجه به توحید و وحدت    X
123    خیرخواهی    Y
124    تواضع    Y
125    بخشش    Y
126    استقامت    Y
127    تلاش برای بهبود جامعه    Y
128    صداقت    Y
129    توجه به آثار اخلاقی    Z
130    توجه به رفتار صالح    Z
131    توجه به مردم و رفتاری بدون اغراق و تکبر    Z
132    تعلیم و تربیت بر پایة آموزش مبانی دینی، احکام و اخلاق اسلامی    AA
133    ترویج فرهنگ دینی    AA
134    ترویج عدالت در رفتار با دیگران به‌منظور ارتقای ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی    AA
135    ترویج همدلی    AA
136    پایبندی به وعده‌ها و عهدهای داده‌شده    AA
137    ترویج همکاری و تعاون    AA
138    تحلیل و انتقادسازی    BB
139    ترویج خلاقیت، ابتکار و نوآوری به‌منظور شکوفایی فردی و جامعه‌ای    BB
140    ترویج اندیشه‌های پژوهشی و علمی    BB
141    ترویج اندیشه‌های منطقی و روش‌های استدلال    BB
142    اندیشه‌های فلسفی و تفکر عمیق    BB
143    عبودیت    CC
144    اخلاص    CC
145    استماع و اطاعت    CC
146    تلاش برای رضایت خدا    CC
147    تفکر و تدبر در آثار خلقت    DD
148    مطالعة قرآن و سنت    DD
149    ترویج محبت و عشق به خدا    DD
150    ارتباط با خالق    EE
151    تعیین هدف در زندگی    EE
152    تحمل در برابر دشواری‌ها    EE
153    تسلیم به قضا و قدر    EE
154    اعتقاد به وجود خدا    EE
155    پرهیز از تصویرسازی    FF
156    پرهیز از اعتقاد به قوانین غیرالهی    FF
157    پرهیز از تعصب و تفرقه    FF
158    پرهیز از تکبر و خودپرستی    FF
159    پرهیز از استعانت از غیر خدا    FF

جدول 2، سهم فراوانی کدهای اولیه در ‌شناسایی کدهای ثانویه را نشان می‌دهد. همان‌طورکه در بالا مشخص شد، بعد از کدگذاری 159 مضمون پایه، 32 مضمون سازمان‌دهنده و هفت مضمون فراگیر ‌شناسایی شد. 
برای بررسی برازش الگوی نهایی، پرسش‌نامة سنجش الگو برای تعیین درجة تناسب الگو به‌‌صورت طیف پنج‌‌درجه‌ای تنظیم و در اختیار شانزده نفر از متخصصان این حوزه قرار داده شد؛ سپس داده‌های جمع‌آوری‌شده با استفاده از آزمون تی تک‌نمونه‌ای مورد ارزیابی قرار گرفت که نتایج آن در جدول 3 قابل مشاهده است. 

جدول 3. نتایج آزمون تی تک‌نمونه‌ای برای تعیین درجهٔ تناسب الگوی پیشنهادی برای ارائهٔ الگوی نهایی
میانگین مورد انتظار = 3
ردیف    آیتم    سؤالات    میانگین    انحراف معیار    آمارة تی    درجة آزادی    سطح معناداری
1    تطبیق    آیا مفاهیم از داده‌های بررسی‌شده از مبانی نظری و مصاحبه با خبرگان تولید شده است؟     41/3    27/1    42/9    15    00/0
2    قابلیت فهم    آیا عوامل شناسایی‌شده از وضوح کافی برخوردارند و به‌شکل کلی نظام‌مند به هم مرتبط شده‌اند؟     78/3    25/1    74/11    15    00/0
        آیا عوامل شناسایی به‌خوبی طبقه‌بندی و نام‌گذاری شده‌اند؟     65/3    36/1    67/8    15    00/0
3    قابلیت تعمیم    آیا الگو چنان تبیین شده است که تغییر شرایط متفاوت را در نظر بگیرد و قابلیت تعمیم داشته باشد؟     81/3    21/1    55/10    15    00/0
        آیا شرایط کلانتری (متغیرهای مزاحم) که ممکن است بر پدیدة مورد مطالعه اثر گذارد، تشریح شده است؟     76/3    15/1    19/10    15    00/0
4    کنترل    آیا یافته‌های حاصل که بر اساس آن الگو طراحی شده‌اند، بااهمیت به‌نظر میرسند؟     75/3    84/0    86/12    15    00/0

نتایج جدول 3 بدین شرح است: 
1. تطبیق: در تطبیق، آمارة تی محاسبه‌شده (9.42) در سطح 0.01 معنادار است. مقایسة میانگین این جزء از الگو (3.41) با میانگین مورد انتظار نشان می‌دهد که تطبیق الگو از نظر متخصصان دارای اعتبار است و با اطمینان 99 درصد مورد تأیید قرار گرفته است. 
2. قابلیت فهم: در قابل فهم بودن الگو، آمارة تی محاسبه‌شده (10.20) در سطح 0.01 معنادار است. مقایسة میانگین این جزء از الگو (3.71) با میانگین مورد انتظار نشان می‌دهد که قابلیت فهم الگو از نظر متخصصان دارای اعتبار بوده و با اطمینان 99 درصد مورد تأیید قرار گرفته است. در مورد سؤالات مربوط به قابلیت فهم، آمارة تی محاسبه‌شده برای هر دو سؤال در سطح 0.01 معنادار بوده و میانگین مشاهده‌شده در هر یک از این دو سؤال، از میانگین مورد انتظار (3) بالاتر است؛ لذا از نظر متخصصان، سؤالات یادشده جزء قابلیت فهم الگو محسوب می‌شوند.
3. قابلیت تعمیم: در قابل تعمیم بودن الگو، آمارة تی محاسبه‌شده (10.37) در سطح 0.01 معنادار است. مقایسة میانگین این جزء از الگو (3.78) با میانگین مورد انتظار نشان می‌دهد که قابلیت تعمیم الگو از نظر متخصصان دارای اعتبار بوده و با اطمینان 99 درصد مورد تأیید قرار گرفته است. در مورد سؤالات مربوط به قابلیت تعمیم، آمارة تی محاسبه‌شده برای هر دو سؤال در سطح 0.01 معنادار بوده و میانگین مشاهده‌شده در هر یک از این دو سؤال از میانگین مورد انتظار (3) بالاتر است؛ لذا از نظر متخصصان، سؤالات یادشده جزء قابلیت تعمیم الگو محسوب می‌شوند.
4. کنترل: در کنترل الگو، آمارة تی محاسبه‌شده (12.86) در سطح 0.01 معنادار است. مقایسة میانگین این جزء از الگو (3.75) با میانگین مورد انتظار نشان می‌دهد که قابل کنترل بودن الگو از نظر متخصصان دارای اعتبار بوده و با اطمینان 99 درصد مورد تأیید قرار گرفته است. در مورد سؤال مربوط به کنترل، آمارة تی محاسبه‌شده در سطح 0.01 معنادار بوده و میانگین مشاهده‌شده از میانگین مورد انتظار (3) بالاتر است؛ لذا از نظر متخصصان، سؤال یادشده جزء کنترل الگو محسوب می‌شود.
در شكل 1، بارهاي عاملي براي ابعاد، مؤلفه‌ها و شاخص‌هاي پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام آورده شده است.
شکل 1. اعتبار کمی الگوی پرورش تفكر كودك در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام در حالت بار عاملی 

چنان‌که در شکل 1 ملاحظه می‌شود، بار عاملی برای تمامی مؤلفه‌ها و شاخص‌ها بالاتر از 0.4 است که بیانگر قابل قبول بودن تبیین شاخص‌ها برای هر یک از مؤلفه‌ها و مؤلفه‌ها برای هر یک از ابعاد است. در شکل 2 نیز ضرایب معناداری تی الگو آورده شده است.
شکل 2. اعتبار کمی الگوي پرورش تفكر كودك در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام در حالت معناداری ضرایب

چنان‌که در شکل 2 قابل مشاهده است، ضریب معناداری تی برای هر یک از شاخص‌ها و مؤلفه‌ها بالاتر از 2.58 شده است و لذا با 99 درصد اطمینان، همة شاخص‌ها برای هر یک از مؤلفه‌ها و مؤلفه‌ها برای هر یک از ابعاد تأیید می‌شود و هیچ شاخص و مؤلفه‌ای نیاز به حذف شدن ندارد. 
جدول 4. ضرایب مسیر، مقادیر معناداری و وضعیت آنها
مسير    ضریب مسیر    مقدار تي    وضعیت
پرورش تفكر كودك        اخلاقي شدن    810/0    019/23    تأیید شد
        ايجاد تفكر    849/0    563/24    تأیید شد
        ديدگاه    841/0    293/24    تأیید شد
        ارتقای درك سياسي    851/0    612/24    تأیید شد
        ارتقای درك معرفت    845/0    381/24    تأیید شد
        تأديب    854/0    694/24    تأیید شد
        درك خداشناسي    847/0    477/24    تأیید شد

در جدول 4، ضرایب مسیر به‌همراه مقادیر معناداری آورده شده است. چنان‌که ملاحظه می‌شود، همة مسیرها مورد پذیرش قرار گرفته‌اند.
بحث و نتیجه‌گیری
برای بررسی برازش الگوی نهایی، پرسش‌نامة محقق‌ساختة سنجش الگوی برگرفته از اجزای الگو، برای تعیین درجة تناسب الگو به‌صورت طیف پنج‌درجه‌ای تنظیم شد و در اختیار شانزده نفر از متخصصان این حوزه قرار گرفت؛ سپس داده‌های جمع‌آوری‌شده با استفاده از آزمون تی تک‌نمونه‌ای مورد ارزیابی قرار گرفت که نتایج آن نشان داد، الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، از جنبه‌های قابلیت تطبیق، قابلیت فهم، قابلیت تعمیم و قابلیت کنترل، دارای اعتبار بالایی است. این امر نشان می‌دهد که الگوی طراحی‌شده می‌تواند ابزاری ارزشمند برای پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام باشد. در ادامه به تبیین هر یک از این چهار مؤلفه پرداخته می‌شود.
قابلیت تطبیق: الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، بر اساس مبانی نظری و پیشینة پژوهش و همچنین مصاحبه با خبرگان طراحی شده است. این امر نشان می‌دهد که الگوی طراحی‌شده، با نیازها و شرایط دانش‌آموزان شهر مشهد سازگار است. 
تطبیق بین مبانی نظری و مصاحبه با خبرگان: مبانی نظری و پیشینة پژوهش نشان می‌دهد که آموزش فلسفه برای کودکان، نیازمند توجه به عواملی مانند ایجاد تفکر انتقادی و پویا، ارتقای پرسشگری و مطالبه‌گری در کودک، ایجاد شناخت و معرفت در کودک، و... است. مصاحبه با خبرگان نیز نشان داد که این عوامل برای تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام اهمیت دارند. بنابراین، تطبیق بین مبانی نظری و مصاحبه با خبرگان، نشان می‌دهد که الگوی طراحی‌شده با نیازها و شرایط دانش‌آموزان شهر مشهد سازگار است.
قابلیت فهم: عوامل تشکیل‌دهندة الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، به‌صورت واضح و نظام‌مند تعریف شده‌اند. نام‌گذاری عوامل نیز مناسب و مرتبط با موضوع است. این امر باعث می‌شود که الگوی طراحی‌شده، برای معلمان و سایر دست‌اندرکاران آموزش و پرورش قابل فهم و استفاده باشد. این قابلیت فهم از سه جنبة زیر قابل ملاحظه است: 
- وضوح: عوامل تشکیل‌دهندة الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام به‌صورت واضح و بدون ابهام تعریف شده‌اند. این امر باعث می‌شود که معلمان و سایر دست‌اندرکاران آموزش و پرورش بتوانند به‌راحتی مفهوم آنها را درک کنند.
- نظام‌مند بودن: عوامل تشکیل‌دهندة الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، به‌صورت نظام‌مند و منطقی با یکدیگر مرتبط شده‌اند. این امر باعث می‌شود که الگوی طراحی‌شده یکپارچه و منسجم باشد.
- نام‌گذاری مناسب عوامل: نام‌گذاری عوامل تشکیل‌دهندة الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، مناسب و مرتبط با موضوع است. این امر باعث می‌شود که معلمان و سایر دست‌اندرکاران آموزش و پرورش بتوانند به‌راحتی مفهوم آنها را درک کنند.
قابلیت تعمیم: الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، بر اساس نظریه‌های فلسفی و مذهبیِ موفق در سایر کشورها طراحی شده است. این امر نشان می‌دهد که الگوی طراحی‌شده قابلیت تعمیم به جوامع بزرگ‌تر با وجود متغیرهای مزاحم را دارد؛ زیرا الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، بر اساس نظریه‌های فلسفی و مذهبی طراحی شده است. 
قابلیت کنترل: عوامل تشکیل‌دهندة الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام، دارای اهمیت و تأثیرگذاری بالایی هستند. این امر نشان می‌دهد که الگوی طراحی‌شده می‌تواند تأثیر مثبتی بر پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام داشته باشد.
ایجاد تفکر عقلی، استدلالی و منطقی می‌تواند به تقویت مهارت‌های تفکر انتقادی، آموزش روش‌های استدلال و منطق، تقویت توانایی حل مسئله و ایجاد زمینه برای پرسشگری و جست‌وجوی حقیقت منجر شود. دیدگاه شهودی و فلسفی باعث تقویت قدرت تخیل و خلاقیت، ایجاد زمینه برای تفکر انتزاعی، آشنایی با مفاهیم فلسفی، مانند وجود، ماهیت، علم و معرفت، و ایجاد زمینه برای طرح پرسش‌های فلسفی شود. ارتقای درک سیاسی و اقتصادی به آشنایی با مفاهیم سیاسی و اقتصادی، تقویت قدرت تحلیل مسائل سیاسی و اقتصادی، ایجاد زمینه برای مشارکت در جامعه و تقویت حس مسئولیت‌پذیری منجر می‌شود. ارتقای درک معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی می‌تواند باعث آشنایی با مبانی معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی اسلام، تقویت قدرت تفکر دربارة ماهیت وجود، ایجاد زمینه برای جست‌وجوی حقیقت و تقویت ایمان و اعتقاد به وجود خداوند شود. تأدیب و تربیت کودک سبب آموزش آداب معاشرت، تقویت نظم و انضباط، ایجاد زمینه برای رشد شخصیت کودک و تقویت اعتمادبه‌نفس می‌شود و در نهایت، درک خداشناسی باعث آشنایی با صفات خداوند، تقویت ایمان و اعتقاد به وجود خداوند، ایجاد زمینه برای عبادت و شکرگزاری و تقویت معنویت می‌گردد. 
همچنین این پژوهش رویکردی نوآورانه در آموزش فلسفه به کودکان را ارائه داده است که بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام و با در نظر گرفتن ویژگی‌های رشدی و شناختی کودکان طراحی شده است. بر اساس یافته‌های این تحقیق، الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفی مبتنی بر معرفت‌شناسی اسلام، چهارچوبی جامع و منسجم است که می‌تواند به پرورش ابعاد مختلف تفکر کودک، از جمله اخلاقی شدن، تفکر عقلی و استدلالی، دیدگاه شهودی و فلسفی، درک سیاسی ـ اقتصادی، معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی، تربیت و خداشناسی کمک کند. این رویکرد منحصربه‌فرد و جامع می‌تواند چشم‌اندازی ارزشمند در زمینة آموزش فلسفه به کودکان ارائه دهد.
پیوست: پرسش‌نامه
بسمه تعالي
با سلام و احترام خدمت استاد گرامی
پرسش‌نامة حاضر در راستای پژوهش این‌جانب مژگان قیصری رمضانیان با عنوان «اعتبارسنجی الگوی مؤلفه‌های پرورش تفکر کودک در برنامة آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلامی» تدوین شده و امید است به‌واسطة نظرات ارزشمند شما موجب دستیابی و طراحی الگوی پرورش تفکر کودک در آموزش فلسفه برای کودکان بر مبنای معرفت‌شناسی اسلام شود. خواهشمند است با مطالعة دقیق سؤالات و انتخاب گزینة مناسب، بر اساس نظرات و تجربیات و دیدگاه‌های ارزشمند خود، پژوهشگر را در انجام این پژوهش یاری فرمایید. بدیهی است که پاسخ دقیق و اندیشمندانة جناب‌عالی در افزایش اعتبار نتایج و پیشبرد اهداف این پژوهش بسیار مؤثر خواهد بود.
پیشاپیش از همکاری صمیمانه شما تشکر می‌کنم.
با تقدیم احترام
قیصری

مشخصات فردی: 
جنس: مرد   زن
تحصیلات:  کارشناسی ارشد  دکتری
سابقة کار:  کمتر از 5 سال  5 تا 10 سال  11 تا 15 سال  بیشتر از 15 سال 
سن:  کمتر از 35 سال  35 تا 40 سال   41 تا 45 سال  بیشتر از 45 سال
آدرس ایمیل جهت دریافت نتایج: ...........................................................................
کاملاً موافقم: 5
موافقم: 4
نظری ندارم: 3
مخالفم: 2
کاملاً مخالفم: 1

ردیف    گویه    1    2    3    4    5
1    آشنایی با مفاهیم اصلی                    
2    ارائة نمونه‌های عملی                    
3    روش‌های تحقق ارزش‌ها                    
4    توسعة مهارت‌ها و فرهنگ‌های اسلامی                    
5    تربیت انسانی                    
6    مطالعة منابع انساني                    
7    تفكر و تحليل                    
8    مشاركت در گروه‌هاي مطالعاتي                    
9    توجه به سازوكارهاي تفسيري                    
10    مشاوره از مراجع تقليد                    
11    مطالعة منابع انساني                    
12    استفاده از روش‌هاي تفسيري                    
13    بررسي تاريخچه و سير تكامل مفاهيم                    
14    مشاركت در گروه‌هاي مطالعاتي                    
15    استفاده از مشاوره                    
16    مطالعة زندگي‌نامة شخصيت‌هاي اسلامي                    
17    تأمل در مفاهیم اسلامی در زندگی شخصیت‌های اسلامی                    
18    تحليل نظري شخصيت‌هاي اسلامي                    
19    مشاركت در مجامع علمي و فرهنگي                    
20    اقتدا و پيروي                    
21    معرفت در مورد مفاهيم ديني                    
22    روش‌هاي آموزش عبادات                    
23    درك معاني و مفاهيم عبادات                    
24    ارتقاي مهارت‌هاي عبادي                    
25    تأمل در ارتباط عبادات با زندگي                    
26    آموزش ارزش‌ها و اصول اخلاقي                    
27    توجه به معرفت‌شناسي اخلاقي                    
28    تربيت اخلاقي                    
29    مسئوليت‌پذيري اخلاقي                    
30    وجود روحية خدمت                    
31    تشويق به احساس همبستگي                    
32    ترويج اخلاق خيرخواهانه                    
33    توسعة ارتباط انساني                    
34    تربيت انسان بر اساس معرفت                    
35    تشويق به تفكر و تدبر                    
36    ترويج دانش و علم                    
37    ارزش قرآن و حديث                    
38    توجه به انديشه و عقلانيت                    
39    ترويج مباني منطقي                    
40    تشويق به تحليل و بررسي                    
41    احترام به انسان به‌عنوان مخلوق عقلاني                    
42    توجه به تحليل منطقي                    
43    توجه به استدلال قوي                    
44    ترويج استفاده از منطق در بررسي مسائل ديني                    
45    توجه به اصول منطقي قرآن و حديث                    
45    ترويج احترام به قواعد و اصول منطقي                    
47    توجه به منطق در فهم و تفاسير ديني                    
48    تشويق به پرسش و بحث                    
49    ترويج ارزش‌هاي عقلانيت                    
50    توجه به روش‌هاي تفكر اسلامي                    
51    تشويق به مطالعه و تحقيق                    
52    ترويج احترام به متفكران و علما                    
53    توجه به تفسير عقلاني از مفاهيم ديني                    
54    تشويق به بررسي منابع اسلامي                    
55    ترويج ارزش‌هاي عدالت و انصاف                    
56    تشويق به استدلال منطقي                    
57    توجه به تفكر ديني در زمينه‌هاي مختلف                    
58    تحلیل متون قرآنی                    
59    مفاهیم عرفانی                    
60    مطالعة منابع فقهی                    
61    اهمیت علم و دانش در قرآن                    
62    احترام به عالمان و دانشمندان                    
63    تشویق به كسب علم                    
64    الهام از درس‌ها و توصيه‌هاي انبیا و پیامبران                    
65    مفهوم «فطرت» و تجربه در اسلام                    
66    اهمیت قرآن و حدیث به‌عنوان معرفت تجربی                    
67    توجه به مبانی ایمانی                    
68    بررسی دیدگاه‌های فلسفی متعدد                    
69    رویکردهای اخلاقی و عرفانی                    
70    تأمل در آثار فلسفی و ادبی                    
71    عدالت                    
72    مشاركت مردم                    
73    توسعة اقتصادي                    
74    حفظ حقوق اجتماعي                    
75    حفظ حقوق بشر                    
76    حفظ امنيت                    
77    ترويج فرهنگ اسلامي                    
78    اخلاق                    
79    عبادت                    
80    دانش                    
81    معاملات                    
82    اجتماع                    
83    عدالت                    
84    توبه                    
85    تأکید بر معرفت به خدا                    
86    تأکید بر تفکر در آيات قرآن                    
87    تأکید بر ارتباط علم و دين                    
88    تأکید بر تفکر در روايات اسلامي                    
89    تأکید بر تفکر در فلسفة اسلامی                    
90    عدل الهی                    
91    توجه به حقوق دیگران                    
92    توجه به مساوات                    
93    توجه به عدم تبعیض                    
94    توجه به حقوق انسان                    
95    توجه به توازن                    
96    توجه به نظرات و پیشنهادهای دیگران                    
97    توجه به نظرات مختلف                    
98    توجه به شورا                    
99    توجه به مشارکت عمومی                    
100    توجه به عدالت                    
101    توجه به شفافیت                    
102    توجه به نظارت                    
103    توجه به امانت                    
104    توجه به مسئولیت                    
105    توجه به حقوق زنان                    
106    توجه به حقوق کودکان                    
107    توجه به حقوق مسلمانان و غیرمسلمانان                    
108    توجه به حقوق اقلیت‌ها                    
109    توجه به حقوق بشر در جنگ                    
110    توجه به حفظ محیط زیست                    
111    توجه به حقوق شهروندان                    
112    عظمت و قدرت خدا                    
113    عدالت خدا                    
114    رحمت و حکمت خدا                    
115    توکل به خدا                    
116    پایبندی به دین                    
117    توجه به خداوند                    
118    توجه به رسالت پیامبران                    
119    توجه به قرآن                    
120    توجه به عدالت و محبت                    
121    توجه به عمل و عبادت                    
122    توجه به توحید و وحدت                    
123    خیرخواهی                    
124    تواضع                    
125    بخشش                    
126    استقامت                    
127    تلاش برای بهبود جامعه                    
128    صداقت                    
129    توجه به آثار اخلاقی                    
130    توجه به رفتار صالح                    
131    توجه به مردم و رفتاری بدون اغراق و تکبر                    
132    تعلیم و تربیت بر پایة آموزش مبانی دینی، احکام و اخلاق اسلامی                    
133    ترویج فرهنگ دینی                    
134    ترویج عدالت در رفتار با ‌دیگران به‌منظور ارتقای ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی                    
135    ترویج همدلی                    
136    پایبندی به وعده‌ها و عهدهای داده‌شده                    
137    ترویج همکاری و تعاون                    
138    تحلیل و انتقادسازی                    
139    ترویج خلاقیت، ابتکار و نوآوری به‌منظور شکوفایی فردی و جامعه‌ای                    
140    ترویج اندیشه‌های پژوهشی و علمی                    
141    ترویج اندیشه‌های منطقی و روش‌های استدلال                    
142    اندیشه‌های فلسفی و تفکر عمیق                    
143    عبودیت                    
144    اخلاص                    
145    استماع و اطاعت                    
146    تلاش برای رضایت خدا                    
147    تفکر و تدبر در آثار خلقت                    
148    مطالعة قرآن و سنت                    
149    ترویج محبت و عشق به خدا                    
150    ارتباط با خالق                    
151    تعیین هدف در زندگی                    
152    تحمل در برابر دشواری‌ها                    
153    تسلیم به قضا و قدر                    
154    اعتقاد به وجود خدا                    
155    پرهیز از تصویرسازی                    
156    پرهیز از اعتقاد به قوانین غیرالهی                    
157    پرهیز از تعصب و تفرقه                    
158    پرهیز از تکبر و خودپرستی                    
159    پرهیز از استعانت از غیر خدا