مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) اسلام و پژوهش‌های تربیتی x434-8002 19 1 2027 09 06 حقوق تربیتی کودک و نسبت آن با عدالت تربیتی در فقه اسلامی 5004041 10.22034/eslampajoheshha.2026.5004041 FA علی اکبر زهره کاشانی 0000-0002-2024-020X علی همت بناری استادیار - علوم تربیتی جامعةالمصطفی مجید طرقی اردکانی Journal Article 2026 08 08 This study aims to elucidate the relationship between children's educational rights and educational justice in Islamic jurisprudence. It examines the jurisprudential and hadith-based foundations of children's rights and seeks to demonstrate that children's educational rights constitute the practical manifestation of educational justice, and that educational justice cannot be realized without safeguarding these rights. The research employs an analytical-ijtihādī method, drawing upon jurisprudential sources, hadith literature, and works in the field of Islamic educational jurisprudence. The findings indicate that, within the Islamic educational framework, the child is recognized as a rights-bearing individual endowed with both fundamental and developmental educational rights. In a novel classification proposed by this study, developmental rights are further categorized into primary, general, and specific rights. The specific rights encompass the religious, moral, intellectual, emotional, social, sexual, and physical dimensions of the child's development. Parents bear a religious obligation to secure these rights, and child-rearing is structured around them as normative criteria of educational justice. Furthermore, educational justice in Islamic jurisprudence extends beyond formal equality and is grounded in due entitlement, developmental needs, and the inherent human dignity of the child. Consequently, discriminatory or degrading parental practices, in addition to their psychological consequences, constitute both injustice (ẓulm) and a violation of the child's educational rights. This approach establishes a coherent and systematic relationship among Islamic jurisprudence, children's rights, and educational justice, thereby providing a conceptual foundation for the further development of Islamic family educational jurisprudence as a distinct field of study. پژوهش حاضر با هدف تبیین نسبت حقوق تربیتی کودک با عدالت تربیتی در فقه اسلامی، به بررسی مبانی فقهی و روایی حقوق کودک پرداخته و کوشیده است نشان دهد که حقوق تربیتی کودک، تجلی عملی عدالت تربیتی‌اند و تحقق عدالت تربیتی بدون تضمین این حقوق امکان‌پذیر نیست. این پژوهش با روش تحلیلی‌ـ‌اجتهادی و با تکیه بر منابع فقهی، روایی و آثار فقه تربیتی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کودک در منظومه تربیتی اسلام، انسانی صاحب حق است و از حقوق اساسی و رشدی برخوردار است. حقوق رشدی در یک تقسیم‌بندی جدید نیز به حقوق اولیه، عام و خاص تقسیم می‌شود و حقوق خاص حوزه‌های دینی، اخلاقی، عقلانی، عاطفی، اجتماعی، جنسی و جسمانی را دربرمی‌گیرد. والدین در تأمین این حقوق دارای تکلیف شرعی‌اند و تربیت کودک بر پایه این حقوق به‌عنوان معیارهای عدالت سامان می‌یابد. همچنین، عدالت تربیتی در فقه اسلامی فراتر از مساوات صوری بوده و بر رعایت استحقاق‌ها، نیازهای تربیتی و کرامت انسانی کودک استوار است؛ ازاین‌رو، رفتارهای تبعیض‌آمیز یا تحقیرکننده، علاوه بر آثار روانی، مصداق ظلم و تضییع حق تربیتی محسوب می‌شوند. این رویکرد، پیوندی منسجم و نظام‌مند میان فقه، حقوق کودک و عدالت تربیتی برقرار کرده وزمینه توسعه مطالعات فقه تربیتی خانواده رافراهم می‌سازد.